O 12 de agosto de 2026 será un día histórico na península e, máis concretamente, en Galicia: será a primeira vez en máis dun século na que se poida observar unha eclipse total de Sol, pois a última vez visible foi no ano 1912. España é o país no que mellor se observará a súa fase de totalidade, que cruzará zonas despoboadas de Groenlandia, parte de Islandia e unha pequena franxa do norte de Portugal. A Coruña será a porta da entrada da eclipse na península, cidade que quedará somerxida durante un minuto e 16 segundos na escuridade total. Logo, continuará por Lugo e seguirá ata Baleares. O resto das capitais de provincia galegas non están dentro acadarán da banda do 100% de cobertura.
Pero, que é unha eclipse solar? Trátase dun fenómeno astronómico que se produce cando a Lúa oculta total ou parcialmente o Sol visto dende a Terra, segundo o Instituto Xeográfico Nacional (IGN). Neste caso, será total e o satélite apagará a luz do astro favorecendo a aparición da coroa solar, a capa máis externa da atmosfera do Sol.
En Galicia temos todo o necesario para observalo: polo norte do territorio pasa a franxa de totalidade, onde a cobertura será do 100% —tamén se poderá ver a parcialidade dende o resto da comunidade—, e o primeiro punto de Europa onde se poderá ver a eclipse. Con todo, a eclipse estase a ver ameazada polas predicións meteorolóxicas. Tanto a Axencia Estatal de Meteoroloxía (Aemet) como Meteogalicia prognostican nubosidade baixa en zonas próximas ao litoral galego, con especial incidencia nos concellos das comarcas de Terra de Soneira, Bergantiños, Ortegal e A Mariña lucense, con probabilidades para ver o fenómeno desfavorables ou dubidosas.
Os horarios da eclipse total
A eclipse comezará ás 17:34 horas (hora peninsular) no mar de Bering e rematará ás 21:58 no océano Atlántico. É dicir, durará algo menos de catro horas e media. Segundo a información achegada polo IGN, na Coruña o fenómeno comezará ás 19:31 horas, terá o seu máximo ás 20:28 e rematará ás 21:22; por tanto, a totalidade durará 76 segundos. En Lugo os tempos serán moi semellantes e a única diferenza é que a escuridade durará máis que na Coruña, con 85 segundos.
Mañón (A Coruña) será un dos concellos onde a duración da totalidade sexa máis longa dentro da comunidade, cun minuto e 46 segundos: nesta localización, a eclipse durará en total unha hora, 50 minutos e 47 segundos, cunha fase parcial que comezará ás 19:30 horas, a totalidade ás 20:26, o máximo chegará ás 20:27 horas e rematará ás 20:28. Mentres, no caso de Vigo, a eclipse non se poderá apreciar na súa totalidade, pois será parcial; comezará ás 19:33 horas, cun máximo ás 20:30 e terá a súa fin ás 21:23.
A importancia do 1%
A porcentaxe da totalidade é o punto clave do fenómeno: non é o mesmo o 100% de cobertura de cidades como A Coruña ou enclaves da Mariña lucense, que o 99,3% de Vigo. Esa porción do 0,7% marca a diferenza entre ver unha noite escura e un solpor. Nos emprazamentos onde permaneza a parcialidade durante toda a eclipse o ceo verase dunha cor azul ou gris moi profundo; poderanse observar os planetas máis brillantes se sabes onde mirar, pero seguirá demasiado iluminado; e fóra da totalidade nunca se verá a coroa solar. Aínda que quede só un 0,1% da fotosfera sen cubrir, o seu brillo é tan inmenso que oculta a coroa.
A causa destes factores, o presidente da Fundación Ceo, Ciencia e Cultura, Enrique Alonso, sinala que, definitivamente, paga a pena desprazarse cara á totalidade, prestando sempre especial atención á nubosidade.
Onde ver a eclipse en Galicia (e onde non)
Nos últimos meses foron moitas as aplicacións en liña que apareceron para facilitar a procura do mellor lugar dende onde ver a eclipse total de Sol. É o caso de Umbra, un proxecto que puntúa máis de 40.000 miradoiros dentro da banda de totalidade en función de tres parámetros —a altura do Sol, que o horizonte oeste estea libre de obstáculos e a duración da totalidade— para despois asignar un valor sobre 100 puntos. A Xunta de Galicia tamén achega unha ferramenta interactiva baseada en datos do IGN que mostra as zonas de Galicia onde o ceo quedará completamente a escuras.
A maior parte da totalidade concéntranse entre A Coruña e Lugo, sendo esta última provincia a que presenta unha maior presenza dentro da banda. A capital coruñesa quedará baixo a influencia da escuridade, xunto a moitos outros concellos como Oleiros, Valdoviño ou Curtis. Pola contra, no suroeste e nalgunhas zonas costeiras a eclipse pode ser parcial; é o caso de Muxía ou Cee. Ourense é nomeada a “provincia de contraste”: na maior parte do territorio será parcial, pero a totalidade chegará ao leste e sueste, como a comarca de Valdeorras e outras zonas de montaña. Pola súa banda, Pontevedra é a provincia onde menos inflúe a banda do 100%, que só atravesa algúns concellos do interior, como Rodeiro, Vila de Cruces e Agolada.
Pero tamén hai lugares a evitar. O delegado do Goberno en Galicia, Pedro Blanco, anunciou unha listaxe provisional de 29 puntos dende onde non estará permitido ver o fenómeno por motivos de seguridade, mobilidade e accesibilidade. Lugo é a provincia con máis limitacións, con 17 ubicacións, acumuladas na zona da Mariña. Entre os lugares sinalados está a ruta do Fuciño do Porco (O Vicedo), a Torre de Hércules, a praia de Carnota, o Monte da Guía (Vigo) e a pista de montaña do miradoiro de San Martín (A Rúa).
Outra opción é velo por mar: Alsira Salgado, docente na Universidade da Coruña e capitá da Mariña Mercante, sinala a GCiencia que o campo de visión é máis amplo, polo que constitúe o lugar idóneo para velo. Pero nel a seguridade humana é primordial, polo que se deben manter os protocolos e medidas de seguridade correspondentes, cunha única ameaza: a néboa pechada.
Factores a ter en conta
Para ver unha eclipse, a totalidade é importante, pero inflúen moitos outros factores. Un deles é o horizonte: segundo os datos do IGN, o Sol estará moi baixo ao oeste, entre os 11-12o, polo que só será visible na súa totalidade en enclaves despexados. O climatólogo e investigador de Misión Biolóxica de Galicia do CSIC (MBG-CISC) Dominic Royé elaborou un mapa de visibilidade do horizonte para planificar a observación da eclipse. A costa e as zonas máis elevadas, por riba dos cen metros, son os mellores lugares, como Cabo Ortegal, Estaca de Bares, a costa Ártabra ou os miradoiros elevados de interior.
Outro problema é o relevo galego, unha cuestión que estudou tamén o IGN con vistas á cita do ano. Así, unha das capas do visualizador de eclipses permite contemplar as zonas afectadas: o mapa está elaborado mediante un cálculo específico feito para as condicións do 12 de agosto e amosa as zonas en sombra, onde non se poderá ver en dirección ao Sol. Esta é unha das consecuencias da posición da estrela no horizonte. Con todo, súmanse os obstáculos visuais como as infraestruturas ou árbores.
Un determinante: a nubosidade
Hai un factor determinante que non se pode planificar con antelación e que limita por completo a observación da eclipse total: a nubosidade. En maio, o meteorólogo Benito Fuentes compartía a través do seu perfil na rede social X unha serie de datos sobre a cobertura media de nubes nos últimos 30 anos ás 20:00 horas do 12 de agosto. Explicaba que o principal problema radica nas nubes baixas e nas néboas, esas mesmas que prognostican dende a Aemet e Meteogalicia para o territorio galego durante a eclipse. Son cúmulos típicos dunha fronte, teñen un espesor considerable e poden tapar o Sol completamente. Iso as fai distintas ás nubes altas, que poden cubrir o ceo pero dándolle un aspecto velado que permite ver a estrela a través delas.
Protexer a vista
O máis importante, máis aló de observar o fenómeno, é coidar a vista. Non é seguro mirar directamente ao Sol sen protección especializada, agás durante a breve fase total. A luz pode producir queimaduras permanentes na retina, co risco de que non doe porque o cerebro o considera un estímulo luminoso. No caso de producirse, aparecerían unhas manchas de cores —coñecidas como manchas cegas— que duran toda a vida.
Para evitalo, débense empregar lentes certificadas coa norma ISO 12312-2, que bloquean a radiación ultravioleta, infravermella e luz visible intensa. Deben ter o selo da Comunidade Europea, ademais dos datos do fabricante, o ano de fabricación e a data de caducidade. Non poden empregarse se están danadas ou perforadas e, a través delas, non se debe mirar ao Sol durante máis de 30 segundos seguidos. No momento de comezar a observación, débense poñer primeiro as lentes e despois dirixir a mirada cara ao astro.
Tamén existen numerosos mitos arredor dos accesorios cos que se poden observar as eclipses de Sol: radiografías, discos, caretas de soldador ou mesmo cristais afumados de forma caseira. Pero non: só se poden empregar lentes de eclipse. O mesmo ocorre cos dispositivos como prismáticos, telescopios ou cámaras, que precisan accesorios homologados pola marca para observar o Sol. No caso de non atopar lentes de eclipse, outra opción son os métodos de observación indirecta, como a caixa estenopeica e os sistemas de proxección.
As cinco fases dunha eclipse total de Sol
Existen cinco etapas dentro dunha eclipse total de Sol que todos os observadores esperan ver ata chegar á totalidade. Todo comeza cunha fase parcial: a medida que a Lúa pasa entre o Sol e a Terra, ao principio non cubre a estrela por completo, senón que se ve en forma de media lúa. Na maioría dos lugares, dura entre 70 e 80 minutos, e débense usar as lentes de eclipse para poder observalo.
Despois van as franxas de sombra, unhas franxas longas e escuras que se moven rapidamente e están separadas por espazos brancos que se poden ver no solo xusto antes e despois da totalidade, aínda que adoitan ser moi tenues. Outro fenómeno son as perlas de Baily, varios puntos de luz brillantes que aparecen a medida que a Lúa continúa pasando diante do Sol, arredor dos bordes do satélite. Teñen unha vida moi curta e poden non durar o suficiente como para ser perceptibles. Cando as perlas comecen a desaparecer ata que só quede un punto brillante ao logo do borde da sombra da Lúa, chegará o anel de diamantes, formado polo resto da atmosfera do Sol. Aparece cando a totalidade xa case chegou, pero débese ver cos anteollos.
Unha vez que o anel de diamantes desapareza e xa non haxa luz solar directa, poderanse quitar as lentes de eclipse e mirar a fase de totalidade a simple vista. É posible mirar a cromosfera —unha rexión da atmosfera solar que se ve como un delgado círculo de cor rosa arredor da Lúa— e a coroa. Antes de que remate a totalidade, as lentes deben de estar de volta nos ollos: a medida que a Lúa continúa pasando a través da cara do Sol, poderase ver o fenómeno inverso. Así, nun minuto e medio máxico, rematará a experiencia de observar unha eclipse total de Sol única dende Galicia.
