A conta atrás para a eclipse segue camiñando cara ao que será o evento astronómico máis importante do ano. Xa hai máis dun século dende que Galicia presenciou unha eclipse solar absoluta; foi o 17 de abril de 1912, e a totalidade —extremadamente breve— estivo reducida a unha pequena franxa que incluía o Barco de Valdeorras e a área de Verín. Dentro dunha semana, a comunidade galega será a porta de entrada deste fenómeno, para o que se prevé un episodio de escuridade total de máis dun minuto en determinadas zonas.
A profesora da Universidade de Santiago de Compostela (USC) Begoña Nicolás apunta que hai unha importante realidade asociada a que Galicia sexa o primeiro lugar da península en experimentar o evento. “O Sol estará preto do horizonte, pero máis alto que noutros puntos nos que a eclipse se producirá algo máis tarde. Eses poucos graos de altitude servirán para facilitar a súa observación”, sinala a docente da Área de Astronomía e Astrofísica do Departamento de Matemáticas Aplicadas.
O Presidente da Fundación Ceo, Ciencia e Cultura (FC3, a entidade que xestiona o Observatorio Astronómico de Forcarei), Enrique Alonso, incide no valor único deste evento: “A probabilidade de que a totalidade coincida nunha zona determinada é moi baixa. Por iso as eclipses totais son tan raras, porque debe darse a casualidade de que se produzan nun punto concreto. A non ser que viaxemos para observalas, non volveremos ver algo así na nosa vida“, asegura Alonso.
A experiencia dunha eclipse total
O 1% importa. Quen xa puido presenciar unha eclipse total conta que a experiencia difire por completo entre unha superposición do 99% entre o Sol e a Lúa, e unha ocultación absoluta. Esa porcentaxe, por ínfima que semelle, marca a diferenza entre a escuridade, que permitiría observar a coroa solar, ou a penumbra. “A iluminación do Sol é moi forte. Mentres a eclipse sexa parcial, haberá luz“, explica a profesora Nicolás. O presidente da FC3 concorda en que unhas décimas serán suficientes para alterar por completo a vivencia.
“En Vigo, a eclipse será do 99,4%; en Forcarei, do 99,9%. Haberá que ir máis ao norte para que sexa total, e aínda algo máis para que dure máis ca uns poucos segundos. Un 0,4 ou 0,3% de luz solar será tan só unha raia, pero, aínda que pareza pouco, ten a potencia de 4.000 lúas cheas“, explica Enrique Alonso.
Os cambios durante a eclipse
Podería pensarse que dentro dunha semana tan só se producirá un cambio na luminosidade da contorna. Porén, a ocultación temporal do Sol podería ter un impacto noutros campos: “Durante as dúas horas nas que a Lúa lle coma terreo ao Sol veremos moitos cambios“, asegura Alonso. “O feito de que desapareza a luz fará que algúns animais pensen que xa é de noite”, comenta Begoña Nicolás. Tanto a docente como o divulgador sinalan que os animais de curral, e en concreto as galiñas, poderían recollerse, pensando que rematou o día.
A etóloga da USC Ángela Fernández indicou nunha entrevista que outras reaccións posibles serían a curiosidade, o estrés, a confusión e, no caso dalgunhas aves, o aumento da súa vocalización. A fin de estudar o comportamento de diferentes especies, existen iniciativas como o Proxecto TriEclipse, unha proposta de ciencia cidadá na que se pretende filmar a reacción dos animais.
Outro suceso agardable será o descenso momentáneo dos termómetros e as variacións na atmosfera. “Cando desapareza o Sol, que é a nosa fonte de calor, a temperatura baixará. Isto propiciará que haxa máis vento, dado que, entre outros factores, o aire móvese por gradientes térmicos en distintas rexións”, explica a astrofísica. O presidente da FC3 sitúa a baixada en torno aos 3 ou 4 graos. “Tamén haberá unha sensación de sombra estrana, porque non resultará dun obxecto próximo, senón dalgo que tapa o propio Sol. Esta sensación de crepúsculo podería darlle angustia a algunhas persoas”, indica Enrique Alonso.
A posición do Sol e o lugar de observación
A eclipse comezará polas 19:30 horas do mércores 12 de agosto e acadará a súa totalidade en torno a unha hora despois, co momento exacto dependente do lugar de observación. Na Coruña, por exemplo, o punto álxido da interposición entre astros terá lugar ás 20:27:00 horas. Nese momento, o Sol estará baixo no ceo. Esta situación pode dificultar a visualización do evento, pois será imprescindible evitar que haxa obstáculos na liña do horizonte. Para Begoña Nicolás, en cambio, este feito ten unha vantaxe oculta: “Se a eclipse fora ao mediodía, habería que vela tirados no chan, para non danarnos o pescozo”.
A docente recomenda consultar a posición do Sol e a viabilidade dun espazo como observatorio a través das diferentes aplicacións creadas a esta fin, entre elas a do Instituto Xeográfico Nacional (IGN). “Permiten utilizar a cámara do móbil para identificar os obstáculos dun lugar e determinar se estará visible o Sol nese momento”, explica Nicolás.
Tanto a profesora de astronomía como o presidente do FC3 concordan nunha serie de puntos en canto a como atopar un bo sitio dende o que presenciar o evento: escoller un lugar co horizonte baixo polo oeste dende o que se poida ver o Sol á hora da eclipse; visitar o lugar uns días antes, se existe a posibilidade, para comprobar que haberá boa visibilidade; evitar os desprazamentos e escoller o lugar que se atope máis preto, antes que coller o coche. Enrique Alonso incide nesta cuestión: “É a única zona non só de Europa, senón do mundo, na que se verá a eclipse. Este evento moverá millóns de persoas“. O divulgador explica que esta predicción está baseada na experiencia da eclipse total de 2024 en Estados Unidos, onde os atascos chegaron a durar 10 horas. Por isto, recomenda escoller un lugar con bos accesos, no que resulte sinxelo entrar e saír.
A seguridade ante todo
Nicolás e Alonso subliñan a importancia de acudir a esta cita astronómica de forma segura. Lembran que non se pode mirar o Sol sen lentes homologadas, especialmente durante a parcialidade. “Cando nos acheguemos á eclipse total e só haxa unha franxa de luz pequena, esta concentrarase nunha zona do ollo, polo que o dano será aínda maior. Non vale que estea no 99,9%; mentres non sexa total, non poden quitarse as lentes”, advirte Enrique Alonso.
Begoña Nicolás lembra que tampouco a totalidade está exenta de riscos: “Cando o Sol estea cuberto ao 100%, podemos retirar as lentes. Pero nalgúns lugares esta ocultación total durará tan só uns segundos, polo que debe terse coidado e protexer os ollos antes de que remate a eclipse absoluta”. Se se coñecen os segundos que durará de forma exacta a eclipse total a profesora aconsella poñer un temporizador para evitar que a parcialidade nos atope cos ollos desprotexidos.
O presidente da FC3 explica que só deben empregarse materiais homologados e que, ante a dúbida sobre a seguridade dun artigo, a resposta sempre debe ser ‘non’: “Radiografías, non; cristais escuros, non; lentes de sol, non. Hai un nivel de entre 14 e 16 de filtrado que permitiría usar lentes de soldador, pero para iso necesítase a plena seguridade de que ese cristal está certificado nese grao de filtrado, e de que nunca tivo raiaduras ou golpes. Como non é posible ter esas garantías, a resposta tamén é ‘non’“. As lentes axeitadas poden obterse de xeito gratuíto —dado que múltiples organizacións as regalan— ou por menos de dous euros, polo que Alonso insiste en que deben empregarse para ver o fenómeno de forma segura.
“Ademais, non se debe mirar o Sol sen elas, nin sequera por un momento. Os danos poden ser irreversibles“, conclúe o divulgador. Pon como exemplo, de novo, a eclipse do 24 nos Estados Unidos: no día seguinte do evento, a pregunta máis común en Google naquela zona foi ‘Por que non vexo ben cos ollos?’
A vocación científica
A profesora da USC sinala que estes eventos serviron historicamente para estudar a fotosfera —a capa superficial visible dunha estrela— e que, nesta ocasión, o sector académico estará listo para tomar novos datos datos a través do estudo da coroa solar.
Este fenómeno non só reclama a atención do sector académico, senón que esperta no público xeral unha admiración que, nalgúns casos, se torna vocación. “Poñámonos na pel dos nosos antepasados. Non sabían que era unha eclipse e había toda unha mitoloxía en torno á desaparición do Sol. Agora sabemos que é o resultado dunha casualidade cósmica”, apunta o presidente da FC3. Explica que o espectáculo tan só é posible porque dende a perspectiva terrestre coinciden os tamaños do Sol e da Lúa, pois esta é 400 veces máis pequena que o Sol, pero tamén está 400 veces máis afastada. “É algo que infunde respecto e admiración. E se isto serve para espertar a vocación pola astronomía, benvido sexa” , conclúe Enrique Alonso, coa vista —protexida polas lentes adecuadas— posta na eclipse da próxima semana.
