O envellecemento está a converterse nunha característica fundamental da poboación galega. Segundo datos da Fundación Adeco, a comezos do milenio xa había 149 maiores de 64 anos por cada 100 menores de 16. Esta realidade demográfica fai que en Galicia teñan unha incidencia especialmente elevada enfermidades asociadas á idade, como é o caso do ictus cerebral. A partir desta información nace o proxecto GOTIS, impulsado polo grupo Ictus Traslacional da Fundación Pública Galega Instituto de Investigación Sanitaria de Santiago (FIDIS).
O proxecto, que conta co apoio da Xunta de Galicia a través do programa Ignicia da Consellería de Educación, Ciencia, Universidade e FP, ten como obxectivo probar un fármaco desenvolvido ao longo dos últimos oito anos, co fin de reducir o máximo posible as lesións neurolóxicas nos pacientes de ictus, tal e como explica o líder do proxecto, o doutor Francisco Campos Pérez. Tras demostrar a eficacia da molécula en modelos experimentais, o equipo avanza agora cara ás seguintes fases, coa intención de validar o medicamento en pacientes reais e, finalmente, lanzalo ao mercado.
Para acadar este obxectivo, GOTIS conta desde o ano 2023 co apoio do programa Ignicia, onde presentaron os primeiros resultados sobre a eficacia do novo modelo de fármaco e buscaron financiamento para continuar o desenvolvemento clínico. Cabe destacar que o tratamento vai dirixido especificamente a pacientes con ictus isquémico, é dicir, aqueles nos que se produce unha obstrución dunha arteria cerebral, impedindo o fluxo de sangue a certas zonas do cerebro.
Con esta formulación innovadora e “máis eficaz”, o equipo da FIDIS busca minimizar as graves consecuencias que pode provocar o ictus nos pacientes a nivel familiar e persoal: hai quen perde a fala, quen queda sen mobilidade, ou quen, en casos de lesións moi graves, pode chegar a falecer. “O que intentamos é que os pacientes queden o menos impedidos posible e que a lesión sexa menos grave”, explica o doutor.
Nova formulación no tratamento do ictus isquémico
Durante os últimos anos de traballo, o obxectivo principal do equipo foi mellorar a eficacia do fármaco e facilitar a súa administración, coa finalidade de incidir na mellora da calidade de vida dos pacientes. “Curar o ictus ao 100% é moi difícil”, admite Francisco Campos, pero engade que este novo fármaco podería mellorar significativamente os tratamentos existentes. Aínda que queren administralo en persoas canto antes, iso implica un longo proceso de anos, trámites e investimento económico.
Segundo explica o doutor Campos Pérez, a vía de administración sería intravenosa, ben mediante inxección directa ou a través dun sistema de goteo. Todos os pacientes que presenten síntomas de ictus nas primeiras 24 horas serían candidatos a recibir este tratamento, ofrecéndolles unha nova oportunidade de intervención eficaz. Por que ese límite temporal? “Os mecanismos sobre os que actúa o fármaco xa estarían danados se pasa ese tempo”, aclara o doutor, polo que o tratamento perdería a súa efectividade.
Esta formulación resulta nunha innovación terapéutica. O fármaco evolucionou dende unha molécula simple ata unha versión máis complexa, aumentando a súa efectividade. “Toda mellora dun fármaco repercute directamente no paciente”, sinala Campos, facendo fincapé na necesidade urxente de innovación nos tratamentos contra o ictus isquémico.
Unha alternativa ao tratamento tradicional
“Os tratamentos que existen céntranse en actuar sobre a arteria obstruída por un fallo mecánico”, explica o doutor Francisco Campos. Na actualidade, existen dúas vías principais de intervención: por unha banda, un tratamento farmacolóxico e, por outra, un tratamento mediante a introdución dun catéter para eliminar o trombo.
O problema? O código ictus establece que o paciente debe ser trasladado ao hospital canto antes, xa que a lesión cerebral progresa moi rapidamente. Unha vez que aparece, xa non hai maneira de reverter o dano, polo que a actuación médica debe ser inmediata.
Esta urxencia representa unha dificultade importante en Galicia, onde moitos pacientes viven en zonas afastadas e deben percorrer longas distancias para chegar a un hospital con capacidade para tratar o ictus. En moitos casos, chegan tarde e xa non é posible aplicar os tratamentos para eliminar o trombo, limitándose a atención a medidas de soporte.
Mais, como afirma o líder de GOTIS, “non existen fármacos que protexan as células que xa están en risco”. E precisamente ese é o obxectivo do novo medicamento que están a desenvolver en Santiago. Este trata de ofrecer unha solución aos pacientes que non chegan a tempo para recibir os tratamentos actuais. Ademais, podería combinarse con eles, ampliando as posibilidades de intervención. “O que buscamos é protexer o tecido isquémico fronte á lesión celular”, explica.
Base na enzima GOT
A base do medicamento desenvolvido no proxecto GOTIS é a enzima GOT, de onde toma o seu nome. Esta molécula está presente de maneira natural no noso organismo, especialmente nas células musculares, onde cumpre funcións metabólicas e contribúe á actividade vital da célula. Ao administrar esta enzima a través do fármaco, o obxectivo é proporcionar un apoio metabólico adicional ás células afectadas.
En condicións normais, as células teñen unha demanda constante de enerxía para realizar as súas funcións básicas. Pero cando se produce unha situación crítica, como un evento de ictus isquémico, esa demanda aumenta. “Preténdese que a administración da enzima axude ás células a resistir mellor”, explica Francisco Campos, con especial énfase nas neuronas. Deste xeito, o fármaco incrementa a presenza de GOT no sangue dos pacientes, ofrecendo unha mellor resposta celular fronte á lesión.
“Escollemos esta enzima polo seu beneficio no metabolismo das células”, sinala o doutor Campos. Con todo, recoñece que a eficacia do tratamento depende en gran medida do tempo de administración. Segundo o líder de GOTIS, débese reducir a lesión nas primeiras horas porque, se é moi grande, é difícil que o fármaco poida facer algo. A clave é aplicar o tratamento nun período coherente de tempo, onde se poidan minimizar as consecuencias neurolóxicas do ictus.
Fase de validación preclínica
Na actualidade, o grupo Ictus Traslacional está a piques de rematar a fase de validación preclínica. Esta etapa consiste en que diferentes grupos de investigación de España están a probar, de forma independente, a eficacia do medicamento, co obxectivo de contrastar os resultados obtidos polo equipo do IDIS. “Todas as nosas probas de laboratorio demostran que o fármaco é eficaz en modelos experimentais”, explica o doutor.
Este proceso achega maior solidez científica aos achados do equipo e permite avanzar cos seguintes pasos con máis seguridade. “Buscamos ofrecer garantías de que o fármaco funcionará cando se probe en humanos”, engade Campos Pérez. Non obstante, aínda que a GOT é unha molécula endóxena, non se pode administrar sen máis no corpo humano.
Por ese motivo, en paralelo, os membros do proxecto GOTIS está xa nas fases iniciais para solicitar todos os trámites necesarios que permitan comezar os ensaios clínicos. Unha vez demostrada a eficacia no laboratorio, cómpre obter autorizacións para a modificación da enzima e superar os controis de seguridade requiridos para o seu uso en humanos. ”Cando teñamos toda a documentación, poderemos iniciar as primeiras probas en persoas”, afirma.
Cara á chegada ao mercado
O obxectivo final é claro: que o fármaco poida chegar ao mercado. Para iso, o proxecto GOTIS conta con colaboracións de empresas privadas interesadas en apoiar o desenvolvemento clínico. “Sen elas sería imposible”, recoñece o doutor Campos, xa que son as que permiten trasladar a investigación do laboratorio á práctica clínica. Ademais, conta co respaldo do capital público e apoio no proceso de patentado da tecnoloxía.
A folla de ruta está definida, aínda que os prazos son estimativos. Nos próximos dous anos, será necesario garantir a seguridade do fármaco, requisito imprescindibles por parte das axencias reguladoras do medicamento. “Unha vez demostrada, comezarán os estudos en voluntarios sans”, explica Campos. Trataríase da fase 1 dos ensaios clínicos, na que se avalía a tolerancia e seguridade da molécula.
Se os resultados son positivos, pasariase á fase 2, que segundo o líder do proxecto podería iniciarse dentro de catro anos, e que suporía as primeiras probas en pacientes con ictus. Finalmente, se o fármaco segue amosando eficacia, iniciaríase a fase 3, cunha mostra de pacientes máis ampla para demostrar de forma definitiva a súa seguridade e avanzar cara á aprobación para uso clínico.
Así, nunha carreira de fondo que levará varios anos, o proxecto GOTIS avanza con paso firme para combatir unha das patoloxías que máis afecta á poboación galega, cun único propósito: mellorar a calidade de vida dos pacientes e das súas familias.
