Tras un incendio de intensidade media ou alta, o bosque sofre unha gran transformación. A cuberta vexetal desaparece e a paisaxe queda cuberta por restos de madeira queimada. Destrúese a materia orgánica das capas superficiais do chan e morren os microorganismos que viven nela. Como consecuencia, poden desaparecer algunhas especies, diminuír a biodiversidade e producirse a perda total ou parcial da masa forestal.
As árbores que sobreviven o lume adoitan quedar debilitados e son máis vulnerables ao ataque de pragas e enfermidades durante os anos posteriores ao incendio. José V. (Pipo) Rozamentos-Díaz, profesor na Universidade de Oviedo, investigador no Instituto Mixto de Investigación en Biodiversidade (IMIB) do CSIC-Universidade de Oviedo, explica ao SMC España que “o incendio tamén afecta os procesos de funcionamento do propio ecosistema xa que a eliminación da cuberta vexetal afecta a produción primaria, ao carbono almacenado ou ao ciclo hidrolóxico —por exemplo, a cantidade de auga que se infiltra ou a que circula por escorredura—.”
O solo é outro dos principais elementos afectados. Cando ocorre un incendio, este quéntase pola transferencia de enerxía calorífica xerada pola combustión de biomasa. Jesús Notario do Pino, profesor titular do departamento de Bioloxía Animal, Edafoloxía e Xeoloxía da Universidade de La Laguna, di ao SMC España que “dado que o chan é un mal director da calor, os efectos do devandito quecemento adoitan restrinxirse aos primeiros cinco centímetros de espesor, mesmo en casos de lumes particularmente intensos”. Pero estes centímetros bastan para que afecte a fertilidade e calidade do chan, poñéndoo en risco de erosión.
Como inflúe a intensidade do lume na capacidade de rexeneración?
Aínda que historicamente o lume foi un elemento natural e habitual do clima mediterráneo, que cumpría unhas funcións específicas, a exposición a grandes incendios forestais cada vez máis agresivos e de xeito recorrente impide a recuperación dos bosques e hábitats.
Susana Gómez, coordinadora do Máster en Conservación e Xestión do Medio Natural e investigadora do departamento de Bioloxía-IVAGRO da Universidade de Cádiz, explica ao SMC España que, na península ibérica, as matogueiras e brezais mediterráneos están adaptados a incendios que ocorren cada 30 ou 40 anos e dunha intensidade moderada. Segundo a investigadora, nas últimas décadas, moitas destas matogueiras —que non teñen árbores de forma natural— foron forestados cunha alta densidade de piñeiros e eucaliptos, o que provoca que os incendios actuais sexan moito máis severos, xa que se incrementou artificialmente a carga de combustible, como ocorreu nos incendios de Sierra Bermeja e as Hurdes.
Algúns dos bosques mediterráneos non están adaptados a estes incendios tan severos e hai especies que, incluso tendo adaptacións ao lume, poden ter problemas para rexenerarse xa que teñen límites de supervivencia. Por exemplo, as sementes dalgúns toxos ou aulagas (xénero Ulex) poden resistir temperaturas de ata 150 graos, mentres que algunhas xaras (xénero Cistus) resisten ata 120 graos. Os incendios que son moi severos poden superar esas temperaturas no solo, mineralizándolo e xerando unha gran mortalidade nas sementes ou destruíndo os órganos de resistencia —os órganos da planta que sobreviven e serven para rebrotar tras un incendio—.
Un estudo publicado hai uns días en Science Advances que analiza bosques de coníferas en Norteamérica conclúe que os incendios forestais extremos reducen a cobertura arbórea e dificultan a recuperación do bosque, podendo provocar transformacións na vexetación un longo prazo. Estes incendios adoitan ser moi intensos en paisaxes boscosas xa que o lume se propaga rapidamente a través das copas das árbores e deixa grandes parcelas queimadas, moi afastadas das fontes de sementes das árbores sobreviventes, o que complica a rexeneración do ecosistema.
Cando empeza a recuperación natural dun bosque tras un incendio?
Como vimos, a recuperación non depende unicamente da extensión da superficie queimada, senón tamén da intensidade do lume, do grao de afectación da vexetación e da capacidade das especies para rexenerarse de forma natural. Esta empeza pronto, dende as primeiras semanas ou meses tras o incendio, aínda que ao principio non sempre sexa visible.
Hai dous principais tipos de especies vexetais segundo a súa resposta ao lume: as rebrotadoras e as non rebrotadoras ou xerminadoras. Como explica Fernando Ojeda, catedrático do departamento de Bioloxía (Área de Botánica) da Universidade de Cádiz, ao SMC España “a maioría das especies leñosas da nosa flora, árbores ou arbustos, sobreviven ao lume, xa que son rebrotadoras”. Rexenéranse mediante o rebrote a partir de tecidos vivos protexidos baixo terra ou baixo unha cortiza grosa como xemas dormentes, rizomas ou raíces superficiais. O caso máis rechamante é o da sobreira.
“No caso das especies xerminadoras, os individuos adultos non resisten o lume e morren, pero antes do lume deixaron no solo bancos de sementes”, engade o experto. Estas especies persisten xa que a calor do lume estimula a súa xerminación —o que se coñece como xerminación piroxénica—. Entre as especies arbustivas, o exemplo máis paradigmático de especies xerminadoras constitúeno as xaras e os piñeiros.
Máis alá de especies concretas, se falamos de ecosistemas, as adaptacións ao lume atópanse principalmente nas matogueiras esclerófilas e nos brezais mediterráneos, así como nalgúns bosques de piñeiros e quercíneas, xa que poden rexenerar a súa masa vexetal completamente en poucos anos. Sobre os que resisten, Helena Ballart, responsable da Área de Sociedades e Paisaxes Resilientes da Fundación Pau Costa, apunta ao SMC España que o lume pode actuar como unha especie de ‘vacina‘ xa que “un bosque que naceu hai cen anos desenvolveuse baixo unhas condicións climáticas distintas ás actuais; en cambio, a vexetación que se rexenera agora faio baixo o clima presente, polo que pode estar máis axustada a este novo contexto”.
Porén, os ecosistemas non adaptados ao lume adoitan requirir decenios para reestruturarse, especialmente, en termos de biodiversidade. Como explica Roces: “Non só será necesario recuperar a mesma composición e abundancia de especies, senón tamén os niveis previos de biomasa e unha estrutura espacial comparable, algo que pode requirir varias décadas”. Un estudo sobre áreas queimadas das Montañas Rochosas (Estados Unidos) afirmaba que a recuperación da cuberta forestal estimábase en 40 anos, aínda que había zonas nas que o tempo de recuperación previsto a era superior a 200 anos.
O lume ten algún beneficio para a terra?
Os efectos dun incendio sobre o solo dependen, en gran medida, da súa intensidade. Os lumes de baixa severidade non sempre son prexudiciais e, nalgúns casos, poden achegar beneficios ao ecosistema como promover a vexetación herbácea, reducir a acumulación de combustible vexetal, incrementar a dispoñibilidade de nutrientes e aclarar os bosques. Ademais, a cinza xerada durante a combustión incorpora nutrientes minerais ao chan, como fósforo, potasio, calcio e magnesio, aumentando temporalmente a súa fertilidade.
As queimas prescritas ou reguladas constitúen unha ferramenta de xestión forestal moi útil, xa que permiten reducir o risco de incendios de grande intensidade, manter determinados ecosistemas adaptados ao lume e favorecer a rexeneración dalgunhas especies vexetais. Estas estratexias intentan reproducir os procesos naturais positivos do lume baixo condicións controladas, modulando a intensidade e o comportamento deste para obter beneficios concretos, como a redución do combustible acumulado.
Que factores inflúen na recuperación do solo? É reversible?
A recuperación do solo tras un incendio depende da magnitude do dano sufrido. Segundo explica Notario del Pino, nos casos máis graves a recuperación completa pode non chegar a producirse. Ademais, o problema agrávase porque os períodos de recorrencia dos incendios soncada vez máis curtos. Isto implica que, aínda que os efectos de cada incendio poidan ser relativamente moderados, acumúlanse co tempo e impiden que os ecosistemas dispoñan do tempo necesario para recuperarse por completo.
En canto ás propiedades químicas do solo, o tempo necesario para que o pH recupere os seus valores iniciais é variable. Nun informe sobre incendios forestais en España os autores sinalan que este proceso pode ser máis ou menos rápido en función do tempo que as cinzas permanezan sobre o terreo. Os nutrientes achegados polas cinzas poden aumentar a fertilidade, pero este efecto positivo non sempre compensa os danos causados polo lume. Ballart explica que “se o lume é moi severo sobre o solo, se repite demasiado un miúdo ou vai seguido de erosión e seca, a recuperación pode verse comprometida”.
Que criterios deben seguirse para recuperar un bosque despois dun incendio?
Como recolle o plan INFOCA da Junta de Andalucía, o proceso de recuperación da cuberta vexetal debe abordarse unha vez que se saiba como evoluciona a rexeneración da vexetación despois do incendio e de eliminar as árbores queimadas, fonte de pragas e enfermidades para o resto da vexetación. É necesario, por tanto, esperar un tempo prudencial. Pasado este tempo, estas serían as directrices que destaca o plan:
- As técnicas empregadas deberán respectar a vexetación natural que sobrevivise ao incendio e a rexenerada tras este, así como minimizar o impacto sobre o chan, a fauna e a paisaxe.
- Utilizaranse, sempre que sexa posible, especies autóctonas que se acheguen á vexetación óptima.
- Tanto os tratamentos selvícolas como as repoboacións se executarán de xeito que favorezan a existencia de mestura de especies principais, evitando as grandes masas monoespecíficas e fomentando a multiestratificación.
- As repoboacións deberán planificarse para conseguir a máxima resistencia e autodefensa posible do monte mediante creación de liñas de defensa e apoio para a loita contra os incendios forestais e a creación de mosaicos de vexetación onde as superficies non repoboadas apóiense en liñas de defensa como divisorias, camiños ou devasas, de doado mantemento.
“De forma xeral, podemos dicir que sempre será mellor deixar actuar á rexeneración natural”, explica Víctor Resco de Dios, profesor de Enxeñería forestal e Cambio global da Universidade de Lleida e investigador de Agrotecnia, ao SMC España. No entanto, hai casos que si requiren a intervención, como cando se poden producir procesos erosivos ou corrementos de terras.
“A restauración debería contemplar que estamos no principio dun gran cambio climático que vai afectar moitas das nosas especies e que vai aumentar os riscos tanto hidrolóxicos como píricos”, afirma o investigador. Por tanto, debe buscar anticipar estas condicións e mitigalas na medida do posible. “Baixo esta nova realidade, debemos esquecernos de conceptos que eran útiles no pasado, pero que cada vez o son menos, como o de especie nativa”. En lugar de priorizar estas especies, deberíase optar polas máis adecuadas para unha zona, xa que as nativas están adaptadas ás condicións do pasado, pero non van estalo sempre ás condicións do futuro, segundo o investigador. O feito de que unha especie sexa autóctona dunha rexión debe ser un criterio para valorar, pero non un requisito. “O requisito será utilizar especies que sexan adecuadas para tolerar as condicións ambientais que esperamos para finais de século”, recalca.
Que árbores se utilizaron para reforestar España?
A actividade replobadora do ser humano foi profundamente transformadora da paisaxe española. Un estudo sobre a repoboación forestal en España determinou que entre 1877 e 2006 repoboáronse máis de seis millóns de hectáreas, o que equivalía a un 11% da superficie total do país. No entanto, a xestión forestal debe analizarse a longo prazo xa que as árbores e bosques tardan moito tempo en crecer e isto implica que as políticas de reforestación e xestión forestal obsérvanse 100 anos máis tarde.
A maioría das forestacións a grande escala empezáronse a facer na posguerra, nos anos 40, por parte do Patrimonio Forestal do Estado. Eran cultivos comerciais. “En teoría, forestaban sitios baldíos e protexían concas, pero iso causou a destrución dalgúns ecosistemas en favor da reforestación, sobre todo brezais do oeste da península ibérica”, explica Ojeda.
Segundo o experto, as repoboacións realizadas con masas monoespecíficas e densas de piñeiros ou eucaliptos, incrementaron a acumulación de combustible vexetal, favorecendo incendios forestais de grande intensidade. “Arden máis forte, os incendios son máis severos e o solo queda completamente queimado debido ás altísimas temperaturas”, afirma. No entanto, o problema non radica tanto nas especies utilizadas, senón en como se xestionan estas masas forestais e nos efectos do cambio climático.
“Teriamos que quitarnos un pouco esta idea bosque-céntrica e rescatar o mosaico natural que se rompeu, no que conviven distintos tipos de vexetación segundo as características do terreo e o ecosistema”, incide. Tamén, procurar controlar a densidade das árbores por hectárea.
Gómez apunta que, actualmente, “unha medida de restauración posterior ao lume nalgunhas zonas debería ser a eliminación dos piñeiros tras o incendio e permitir a recuperación da matogueira”. Con todo, a gran capacidade invasora do piñeiro fai que isto sexa complexo, xa que adoita rebrotar e mesmo viaxar distancias xeográficas relevantes. Ademais, ten custos elevados.
Como se ve afectada a fauna?
Os incendios tamén teñen un impacto nas comunidades animais. Aínda que podería pensarse que as zonas queimadas quedan completamente desprovistas de vertebrados, diversos estudos demostran que moitas especies permanecen ou regresan pouco despois do incendio. Segundo un informe da Estación Biolóxica de Doñana, o impacto depende de cada grupo de animais. No caso das aves, algunhas mostran un comportamento filopátrico e permanecen no territorio no que naceron, aproveitando as árbores queimadas e outros refuxios para alimentarse e reproducirse. Outras aves, presentes en estratos arbustivos, desaparecen ata que a vexetación se recupera.
Un comunicado de SEO/Birdlife informa de que o incendio de Vall d’Uixó do pasado mes de xullo afectou un 12% da superficie total dos territorios protexidos da Serra de Espadán e ao seu parque natural, que inclúen dous espazos protexidos baixo a Rede Natura 2000. Este hábitat conta con importantes poboacións de aves rapaces. Segundo a organización, o incendio puido afectar aves como o bufo real, a culebra europea ou o falcón pelegrino.
O solo tamén é un hábitat importante, xa que alí se atopan os tobos de micromamíferos, do mesmo xeito que os niños de insectos ou artrópodos. Como explican dende o CREAF, estes animais poden sobrevivir refuxiándose neses niños subterráneos. Porén, a súa supervivencia depende da profundidade do niño e a intensidade do incendio, xa que se este é moi severo pode quentar o solo en exceso, poñendo en perigo a estes animais. Aquelas especies que non teñen ningunha estratexia para sobrevivir ao lume morren e desaparecen da zona afectada. Adoita ser o caso dos réptiles e anfibios. Por exemplo, rexistráronse mortalidades de entre o 30% e o 85% en poboacións de tartaruga mediterránea tras grandes incendios.
E como afecta as áreas rurais próximas?
Tras grandes incendios forestais, os núcleos rurais sofren un forte impacto. Os veciños e veciñas vense obrigados a evacuar os seus fogares, deixando atrás as súas pertenzas e a súa propiedade, que o lume puido alcanzar. Ademais, moitos habitantes destas zonas teñen animais de granxa que se poden ver prexudicados. Tamén hai risco de perdas directas nos cultivos queimados ou danados pola calor. Notario do Pino explica que “poden verse afectados por restos de carbón e feluxe, xa sexan aerotransportados ou achegados polas augas de escorredura, que ás veces inclúen substancias potencialmente danosas para os ecosistemas terrestres como hidrocarburos ou dioxinas”. Para as familias afectadas, estes danos adoitan significar importantes perdas económicas.
Tamén se ve afectado o turismo, especialmente, o de natureza. Un estudo publicado en 2024 mostrou que as rexións da Unión Europea con maior índice de risco de incendios eran tamén aquelas con maior dependencia do turismo, entre as cales destaca o mar Mediterráneo e, dentro da península ibérica, Andalucía. Ademais, segundo a Confederación Española de Axencias de Viaxes, os grandes incendios xeran cambios nos itinerarios de viaxe e incerteza nos visitantes, afectando a percepción de España como destino turístico.
O fume dos incendios forestais tamén é un grave risco para a saúde. Segundo un estudo publicado por The Lancet Planetary Health en 2025, subestímase nun 93% o número de mortes asociadas ás partículas PM2·5 do fume de incendios. Estes penachos afectan zonas localizadas mesmo a centos de quilómetros. Nunha sesión informativa organizada polo SMC España presentouse un estudo que mostraba que, de 2013 a 2018, os días nos que se rexistraban incendios, incrementábanse as hospitalizacións en urxencias por problemas respiratorios en nove provincias españolas.
