A ortiga (Urtica dioica), ortego ou estruga é unha desas plantas que, despois dun primeiro contacto, non se esquecen. Pero malia a súa mala fama debido aos pelos urticantes que posúe, esta herba perenne, que pode acadar ata 1,5 metros de altura, agocha un vasto catálogo de usos tradicionais que abranguen dende a gastronomía ata a veterinaria, pasando por unha farmacia natural.
O Inventario Español dos Coñecementos Tradicionais relativos á Biodiversidade publicado polo Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico recolle as amplas propiedades da ortiga: trátase dunha planta que medra en solos nitrificados entre marzo e setembro e acompaña o ser humano dende o nivel do mar ata os 2.500 metros de altitude.
Dende o punto de vista botánico, a ortiga presenta tallos simples e follas aserradas cubertas de pelos que inxectan substancias irritantes ao mínimo contacto. A sabedoría popular afirma que se un contén a respiración ao tocala, a planta non pica, ou que os cegos a recoñecen sen necesidade de vela, gañándose o alcume de herba do cego. Con todo, unha vez procesada mediante a calor, a súa perigosidade desaparece ata converterse nun ingrediente culinario de primeiro nivel.
Un alimento subestimado
A ortiga conta cunha ampla diversidade onomástica que reflicte a súa estendida presenza no rural. Mentres que en Galicia se chama ortiga, estruga ou mesmo sanpedriñas, en Euskadi coñécese como osin ou asun, e en Aragón como chordiga, entre outras tantas denominacións.
O consumo humano de ortigas está amplamente documentado en múltiples puntos da xeografía peninsular. Utilízanse os brotes tenros antes da floración, tras un breve escaldado ou cocción. Deste xeito, prepáranse en ensaladas, purés, tortillas ou mesmo en arroces, onde a auga de ortigas serve como un caldo nutritivo. Mesmo se chegou a utilizar na elaboración de licores tradicionais como a ratafía en zonas de Cataluña.
Non menos importante é o seu papel na alimentación animal. Historicamente, considerouse un alimento fundamental para o gando, pois tanto vacas como porcos e aves de curral poden beneficiarse das súas propiedades nutritivas. Resulta común mesturar estas plantas con outros alimentos e ofrecérllelas tanto crúas como cocidas.
Igualmente, tense constancia de usos veterinarios. Os pastores usaban a ortiga para tratar a mamite nas vacas ou para desparasitar o gando. Outro uso —non tan agradecido polo animal— recollido no inventario era refregar as ubres das cabras coa planta para que, debido ao proído, aceptasen os cabritos que antes non deixaban mamar.
A farmacia da terra: sistema circulatorio e dixestivo
No ámbito da medicina popular, o uso máis estendido da ortiga relaciónase cos trastornos do sistema circulatorio. Emprégase para baixar a tensión, mellorar a circulación e combater a anemia. Un dos tratamentos máis curiosos é o que consiste en ortigarse, isto é, golpear as pernas coa planta fresca para activar o rego sanguíneo ou tratar o adormecemento de extremidades. No ámbito metabólico, o informe sinala que baixa os niveis de colesterol e o azucre.
O sistema dixestivo tamén se beneficia desta herba. As súas infusións úsanse para aliviar a dor de estómago, mellorar a dixestión e como antiséptico intestinal. En provincias como A Coruña, a raíz cocida tense empregado tradicionalmente para tratar úlceras de estómago, mentres que en forma de cataplasma —preparado pastoso que se estende entre dúas teas e se sitúa na parte afectada— sobre o ventre axudaba a mitigar diversas afeccións gástricas.
Propiedades xenitais-urinarias e respiratorias
Como diurético, a ortiga pode consumirse de diferentes maneiras. Poden obterse os seus beneficios diuréticos tanto da infusión da súa parte aérea, das súas raíces ou brotes, como do zume que se obtén tras triturar a súa parte aérea nun morteiro. Na Coruña, o inventario tamén rexistra unha práctica para combater a matriz caída ou prolapso uterino: “Preparar un emplasto con ortigas machacadas e allos macerados para poñer no ventre”.
No que respecta ao sistema respiratorio, o cocemento de ortiga é un remedio clásico contra o catarro e a gripe. En zonas como os Picos de Europa, prepárase un xarope mesturándoa con poleo, mentres que noutras rexións realízanse gargarismos para a afonía. Ata se documentou en Cataluña o uso de “cigarros” de follas de ortiga e estramonio (Datura stramonium L.) para tratar a asma e o afogo.
Aliada dos ósos e da pel
A ortiga ten propiedades antiálxicas que serven para aliviar a dor causada nas costas, a dor de ósos e articulacións e o provocado polo lumbago e a ciática. Nestes casos, pode empregarse tanto de xeito externo, cun emplasto, como interno, inxerindo a tisana da súa parte aérea.
A planta tamén destaca como cicatrizante e como depuradora da pel. Emprégase para lavar feridas, tratar eccemas, acne e mesmo para eliminar verrugas. No caso das frieiras e os cortes por frío as fregas con ortiga fresca ou o lavado co seu cocemento eran a solución escollida en moitas casas antes da chegada das cremas modernas.
Unha planta de actualidade
Hoxe, a ortiga vive un renacemento grazas á agricultura ecolóxica. O purín de ortiga, un fermento da planta preparado en auga, é un dos insecticidas e fertilizantes máis eficaces e respectuosos co medio ambiente. Esta técnica, que ten a súa base na cultura popular, permite eliminar pragas como o pulgón e fortalecer as colleitas sen recorrer a químicos sintéticos.
Así e todo, as súas bondades non deben ocultar os riscos que pode presentar. Ademais das súas propiedades urticantes, o inventario sinala que a ortiga pode xerar debilidade ou afectar a visión. Polo tanto, recomenda: “Non tomar durante moito tempo (xeralmente entre 7 ou 9 días) a fin de compensar a posible toxicidade”. O informe engade que tampouco debe usarse a ortiga coa tensión baixa.
Estaré encantado de recibir vuestros consejos.
Estaré encantado de recibir vuestros consejos.