Señor reitor: en resposta á súa decisión de investigar as nosas fontes

Unha das características do xornalismo é a heteroxeneidade dos materiais dos que se nutre. Por máis especialización que un busque, mesmo nun medio como GCiencia un día estás a falar das bondades dun novo fármaco e ao seguinte da misión Artemis II ou dos raios crepusculares. De súpeto tes entre as túas mans un caso de presunto acoso sexual na Universidade de Vigo e pregúntaste que facer. Encaixa na nosa liña editorial? Como o entenderán os nosos lectores? Despois lembras que o lema do noso portal é Xornalismo e Divulgación, vénche á cabeza o vello axioma desta profesión maltratada e telo claro: en caso de dúbida, xornalismo.

Conto isto para que se entenda mellor o que vou relatar a continuación, que ten moito que ver co xornalismo e coa dificultade que carrexan certas institucións para entender a súa importancia para a boa saúde dunha democracia, especialmente en tempos de crecente desinformación.

Publicidade

Vaiamos por partes. O pasado 8 de abril publicamos que a Universidade de Vigo eludira adoptar medidas cautelares contra un profesor, a pesar de recoñecer nun informe interno a existencia de claros indicios de acoso sexual cara a, polo menos, catro alumnas. Estaba obrigada a adoptalas? Claramente non. Unha vez que a alumna que destapou o caso acode á Policía Nacional e o asunto se xudicializa, a Universidade debe suspender o expediente, cousa que fixo. Nada ilegal nin irregular por aí. Que ocorre? Que a investigación previa realizada pola instrutora do informe chegara á conclusión de que a denuncia non só era “verosímil”, senón que o presunto acoso estaba xeneralizado. “Cremos que non só con esta alumna, senón con outras alumnas predoutorais e posdoutorais”. Foi sensato manter o profesor no cargo mentres a xustiza facía o seu labor? En GCiencia pensamos que non.

Non só a omisión de medidas cautelares é discutible, porque entendemos que nada impedía á Universidade continuar o expediente respecto ao resto das alumnas presuntamente acosadas, cuxos casos non estaban xudicializados. Non hai que esquecer que, baseándose no relato de distintas estudantes, a investigación destapara un modo de actuar común, un “patrón de conduta” do docente. “Faise imprescindible” profesional e academicamente para as alumnas, comparte detalles da súa vida privada e consegue que estas “se involucren emocionalmente con el”. Despois pasa a unha segunda fase, sempre segundo a instrutora: “Contacto físico como abrazos e bicos na meixela nun primeiro momento, para posteriormente crear un ambiente no que o bico sexa na boca, poñer a man na cintura, facer comentarios sobre o físico…”.

Publicidade

En pleno debate sobre como abordar a noticia, xusto antes da publicación, tivemos coñecemento do arquivo xudicial do caso denunciado por —imos poñerlle un nome ficticio— Samira. Non vou entrar agora nos detalles tan particulares do sobresemento nin nas razóns que nos levaron a seguir adiante a noticia; xa o fixo Laura Filloy, responsable do sensacional traballo xornalístico que destapou o escándalo, nun recente Ciencia en Confianza. O que vou contar agora ten máis ben que ver coa política informativa dunha institución pagada cos impostos de todos, da súa nula capacidade autocrítica e, sobre todo, da súa peculiar forma de entender o xornalismo, especialmente grave nunha universidade directamente relacionada coa profesión a través da súa Facultade de Comunicación.

O 7 de abril, véspera da primeira noticia sobre o caso, Laura Filloy púxose en contacto coa xefatura de prensa da UVigo para coñecer a súa versión dos feitos e solicitar o contacto da instrutora, María del Carmen Ruiz Hidalgo. O que aconsella o protocolo, en resumo. Horas máis tarde, reenvíannos un correo de Hidalgo no que rexeita dar explicacións por tres motivos: porque lle parece “extemporáneo”, porque “non hai máis nada que [que a Universidade] puidese facer” cando hai unha denuncia policial e porque existe “o dereito á presunción de inocencia do profesor”. E neste punto permítese o luxo de regalarnos un par de consellos sobre o exercicio do xornalismo para disuadirnos de publicar nada: “Se nas actuacións policiais queda acreditada a súa inocencia por falta de probas, creo que non se pode sacar este tema na medida que vulnera dereitos fundamentais de presunción de inocencia, o da intimidade e a honra do profesor en cuestión. Ao meu xuízo, este profesor podería tomar medidas legais con todo o dereito do mundo”.

Cabe lembrar que GCiencia non só non identificou nin con iniciais o profesor que a propia Hidalgo describe como un (presunto) acosador sistemático. Tampouco demos moitos outros datos e circunstancias que agravan e moito o suposto acoso sexual, pero que puidesen poñer en perigo o seu anonimato. Limitámonos a ofrecer o contexto minimamente imprescindible para o entendemento da información. Mesmo nos puxemos en contacto con el para que ofrecese a súa versión. Pero a instrutora xa nos fixera chegar a súa opinión sobre as nosas intencións, antes mesmo de que publicásemos nada: “Paréceme escabroso sacar este tema se non hai ningún tipo de denuncia a posteriori. Non todo vale, hai límites ao dereito á información”.

Coa noticia xa lanzada, o 9 de abril Laura Filloy solicita á mesma xefatura de prensa unha entrevista coa directora da Unidade de Igualdade e información sobre se, unha vez arquivado o caso polo xuíz e dada a existencia doutras posibles vítimas, vai seguir adiante coa investigación. Esta foi a súa resposta: “Confírmoche que a directora de Igualdade non vai facer declaracións”. E  engade: “Non se fan declaracións porque o procedemento é confidencial e non está concluído”. Ante a nosa insistencia, responden: “Acaban de confirmarnos que non se van a facer máis declaracións ao respecto”.

Ese silencio resultou afectar exclusivamente a GCiencia. Para a nosa sorpresa, o reitor elixiu outro medio de comunicación para expresarse. Fíxoo o 11 de abril nun xornal que nin sequera informara do caso, nun artigo titulado Nin silencio nin linchamento: o reitor replica os seus críticos na Universidade de Vigo. Nel, e nun ton canto menos autocompracente, Reigosa regálase xenerosos eloxios pola súa forma de actuar ante casos de “acoso” (por algunha razón esquecéuselle engadir “sexual”) que non especifica. Pero interésame especialmente determe no título elixido polo reitor. Non aos linchamentos (ao presunto acosador), silencio (depende en que medio) e críticos. O titular —como o texto— esquécese das presuntas vítimas, o que na miña modesta opinión resulta revelador.

A alusión aos críticos do artigo pasou inicialmente inadvertida para min, pero todo encaixou ao presenciar o Consello de Goberno do pasado martes, no que o equipo do reitor tratou de vincular a publicación da noticia co proceso electoral que atravesa a Universidade de Vigo. Nada máis lonxe da realidade, como informei a unha persoa moi próxima ao reitor que me telefonou ese mesmo día, espero que cunha finalidade distinta á de pescudar a fonte. Díxenllo entonces e repítoo agora, aínda que non estea nin moito menos obrigado a facelo: a nosa información non ten absolutamente nada que ver co proceso electoral. É máis: oxalá coincidise cun momento distinto, pero tantos anos de experiencia profesional sérvenme para saber que as noticias teñen vida propia e acostuman aparecer cando lles dá a gana a elas, non aos xornalistas.

O caso, que non estaba na orde do día do Consello de Goberno, xurdiu “espontaneamente” na quenda de preguntas, para dar paso a unha resposta de Reigosa apoiada nun detallado power point; unha contestación tan autoindulxente como o propio artigo na prensa local, repleta de alusións ás denuncias falsas e a evitar queimar a ninguén en “fogueiras”. Chegou entón unha última pregunta do decano da facultade na que dá clase o profesor expedientado. “Nas informacións hai varios parágrafos entre comiñas, quere dicir que houbo unha filtración. Pido que se investigue de onde procede e se tomen as medidas necesarias xudiciais, porque me parece especialmente grave”. O reitor fixo súas estas palabras e pechou a sesión a secretaria xeral da Universidade, María José Bravo Bosch: “Temos que comprobar de onde saíu a información, pediremos á Fiscalía que investigue”.

Está no seu dereito a UVigo en investigar o que queira, faltaría máis, pero non é unha investigación interna o que está a promover, senón a intervención do Ministerio Fiscal, o que require unha denuncia formal. Asómbrame o interese do reitor por desvelar a orixe das nosas informacións, pero desde aquí adiántollo: non o vai conseguir. Aínda que o descoñeza, o dereito á información —neste caso, un presunto caso de acoso sexual xeneralizado— está moi por encima da súa curiosidade e da do seu equipo de goberno, do mesmo xeito que o segredo profesional ampara a protección das nosas fontes. Ningún xuíz vainos obrigar a revelalas. E se non me cre, recoméndolle a lectura do artigo 20.1 da Constitución.

Ata aquí o relato dun caso de presunto acoso sexual e das dificultades que a miúdo atopamos os informadores para exercer o noso traballo. Oxalá optase a Universidade pola transparencia na súa política de comunicación, a mellor receita para defender os seus argumentos —que os ten— e desistir de teorías conspiranoicas e de mans negras. Oxalá non danase o xornalismo libre coa persecución de quen revela un escándalo nin reaccionase nos xulgados ante unha noticia veraz, contrastada e respectuosa co anonimato de todos, tamén das estudantes. Pero sobre todo, oxalá se tivese empregado co mesmo afán na protección das súas alumnas ante un caso de presunto acoso.

Sexual, señor Reigosa, sexual.