Os solos gardan historias fascinantes sobre os territorios, xa que é onde quedan marcadas as prácticas sociais de antano. Ao sur da comarca da Limia, no sector meridional da serra de Gomariz, atópanse os Penedos da Raíña Loba (Os Blancos, Ourense), un xacemento granítico e catalogado pola Xunta de Galicia, situado entre o val da Limia e o val do río Salas. Agora, grazas á ciencia, existen evidencias da súa ocupación humana continuada durante catro séculos, dende o X-XI ata o XV; é dicir, ten unha cronoloxía medieval. Este é un dos resultados principais tras a xeoarqueoloxía aplicada no enclave a través do proxecto XeRaLo (Xeoarqueoloxía no contorno da Raíña Loba), enmarcado no programa INOU de 2025 da Universidade de Vigo (UVigo), que busca xerar investigación na provincia de Ourense.
“Todo o proxecto xorde nunha conversa de despacho”, sinalan os investigadores principais, Juan Manuel Galiña Lorenzo e Miguel Ángel Álvarez-Vázquez. O primeiro pertence á Área de Historia Medieval, mentres que o segundo está dentro da Área de Xeografía Física; ambos están afiliados á UVigo. Foi así como xurdiu a idea de afondar nos segredos invisibles, polo menos a simple vista, dos Penedos da Raíña Loba cun enfoque multidisciplinar: xeografía ambiental, historia, tradición oral, traballo de campo, análise estratigráfica e técnicas xeoquímicas —como a análise por fluorescencia de raios X (XRF).
Neste contexto, o equipo tamén busca resolver unha incógnita específica: “Sempre se falou da existencia dun posible castelo neste enclave”. Falan do castelo de Aguiar da Moa, e o conxunto dos Penedos da Raíña Loba proponse como localización desta fortaleza medieval documentada. Nada máis chegar, os investigadores sinalan a presenza de indicios materiais visibles, como modificacións antrópicas da rocha —chanzos, encaixes, alxibes, perpiaños e plataformas—, e restos materiais como ósos queimados, moedas, dous coitelos e mesmo unha punta de besta. “Todos estes elementos reforzaron a idea de que había vida cotiá e militar“, conclúe Juan Manuel Galiña.
Que din os solos
Tras unha aproximación inicial ao enclave, tomáronse mostras dirixidas dos solos en tres sectores dos Penedos da Raíña Loba: en primeiro lugar, o Castelo da Raíña Loba —tamén coñecido como Castelo Novo—, que concentra modificacións na rocha e materiais en superficie (como cerámica ou escouras); en segundo lugar, o Cementerio, nunha posición elevada pero cunha menor densidade de estruturas; e, en terceiro lugar, unha zona de control con áreas de pouca ou nula intervención humana.
O principal achado foi na parcela RL5, no primeiro destes sectores, onde se atoparon niveis altos de calcio, cinc, manganeso, fósforo e cobre que permitiron localizar con precisión a área onde despois, durante a escavación, se atoparían os materias e estruturas mencionados anteriormente. “Non fai falta que sexan contidos moi elevados; a súa mera presenza xa nos está a dar información”, sinala Miguel Ángel Álvarez-Vázquez, dando especial importancia a como se agrupan a través da estatística multivariante e as análises de correlación.
Esta investigación evidencia unha relación “moi forte”, segundo os investigadores, entre a composición dos sedimentos e as actividades humanas. Neste sector había cerámicas de uso doméstico, ósos de animais —bóvidos, cérvidos, porco bravo, paxaros e coellos— e restos de fogueiras. “É algo que descubrimos capa tras capa“, sinala Galiña como pistas que, tras as probas de carbono 14, lles levaron a evidenciar que se habitou durante a Idade Media.
O papel da xeoarqueoloxía
Este proxecto xira arredor da xeoarqueoloxía, unha disciplina que combina a arqueoloxía e as Ciencias da Terra para estudar como as sociedades humanas interactuaban coa súa contorna ao longo do tempo. Así, o traballo foi froito da interdisciplinariedade: dúas persoas de arqueoloxía, dous investigadores de estatística e un membro de xeografía física: “Converxen diferentes intereses científicos nun único lugar”, apunta Álvarez-Vázquez.
Con todo, tamén queren afastarse dos métodos arqueolóxicos máis destrutivos e parten dende unha prospección dos solos para crear unha idea das diferentes zonas do xacemento arqueolóxico. Para iso empregan ferramentas non agresivas nin invasivas, como o LiDAR, xeorradares ou a fluorescencia de raios X, como ocorre no estudo dos Penedos da Raíña Loba: “Con estas ferramentas podemos facernos unha lixeira idea do que hai abaixo”, apunta Juan Manuel Galiña.
E o castelo de Aguiar de Moa?
Unha das hipóteses iniciais do proxecto relaciona os Penedos co castelo medieval de Aguiar de Moa. Se se une a documentación ao enclave estratéxico onde se sitúan os Penedos da Raíña Loba a resposta pode ser evidente, pero precísase algo máis: “Os datos de datación radiocarbónica case coinciden coa construción do castelo e o seu suposto abandono”, sinala o historiador da UVigo. Así, sen poder asegurar con totalidade, os investigadores sinalan que os indicios apuntan a que o castelo podería estar neste enclave ou, polo menos, parte do seu ecosistema defensivo.
Máis aló da ciencia: a lenda
Unha das anécdotas que deixa atrás a investigación ocorre nos inicios da escavación. “Atopamos un cristal de 1963 dunha botella, o que nos fixo pensar que houbo xente revolvendo neste xacemento buscando, por exemplo, a cabra de ouro“, apunta Juan Manuel Galiña, responsable da escavación. A lenda da cabra de ouro é unha das moitas historias da tradición oral relacionadas coa Raíña Loba, quen ademais de devorar nenos, cóntase que gardaba unha cabra de ouro que, agora, estaría agochada nos Penedos. Iso é o que poderían estar a buscar.
Algúns grandes da literatura de Galicia tamén escribiron vertentes do mesmo mito da Raíña Loba: por unha banda, Vicente Risco fala dunha nena maldicida polo pai que vive no monte converténdose en lobo e muller; e, por outra, López Cuevillas narra a historia dunha persona real, unha “raíña” de carácter despótico.
Un marco inicial razoado
“A investigación é un marco inicial razoado“, sinalan os investigadores. Grazas á CMVM de Montes de Covas e ao estudo sobre o terreo, puideron concluír en que os Penedos da Raíña Loba foron un espazo habitado e inserido nunha rede territorial máis ampla durante a época medieval: “É un punto estratéxico clave para o control territorial con posibilidades de comunicación con sinais de lume entre as torres de control da zona”, apunta Juan Manuel Galiña. Así, o traballo enmarcado no proxecto XeRaLo é un resultado puntual, e os investigadores comparten o seu ánimo por traballar en novos xacementos para buscar sinais que confirmen, definitivamente, que o estudo dos sedimentos do solo é útil para coñecer ben onde escavar.
