Os incendios forestais ocorridos en España no que vai de 2025 queimaron máis de 400.000 hectáreas, superando as 300.000 calcinadas en 2022. A superficie arrasada este ano supera a suma dos anos 2019, 2020, 2021, 2023 e 2024.
Esta combustión de biomasa produce emisións á atmosfera de gran cantidade de partículas e gases. No caso do dióxido de carbono (CO₂), as emisións como consecuencia dos incendios de 2025 en España superan, segundo datos do Sistema Europeo de Información sobre Incendios forestais (EFFIS), as 13 megatoneladas e en toda Europa, as 20 megatoneladas. En España estas emisións serían seis veces superiores ás emitidas como consecuencia dos incendios de 2022.
O dióxido de carbono é o principal gas de efecto invernadoiro que contribúe ao quecemento global. Soamente afecta a saúde humana no marco do cambio climático, pero estritamente non pode considerarse un contaminante atmosférico con efectos na saúde.
Non ocorre o mesmo con outras substancias que se emiten tamén nun incendio forestal e que teñen unha clara incidencia na saúde humana a curto prazo. Entre os compostos xerados destaca o material particulado (PM, polas súas siglas inglesas), que é bastante tóxico porque contén hidrocarburos aromáticos policíclicos (HAP), benzopireno e reteno.
Impacto na saúde dos incendios forestais
A toxicidade do material particulado emitido durante os incendios investigouse recentemente e comprobouse que podemos estar subestimando o seu impacto na saúde humana ata nun 93%.
O estudo analizou o efecto das PM2.5 (partículas cun diámetro menor ou igual a 2.5 micrómetros) orixinadas durante os incendios forestais e concluíu que, para cuantificar o seu efecto na mortalidade, hai que ter en conta que estas partículas proveñen dun incendio forestal e non de emisións convencionais do tráfico.
Ata onde chegan as partículas tóxicas dun incendio?
Xeralmente, cando se teñen en conta os danos na saúde producidos polos incendios forestais, estes adoitan centrarse de forma case exclusiva na poboación que estivo en contacto de forma directa ou exposta nas proximidades do lume.
Poucas veces se considera que as substancias xeradas poden percorrer longas distancias, por efecto do desprazamento horizontal das masas de aire que as transportan empuxadas polos ventos, chegando a percorrer centos e mesmo miles de quilómetros. Por iso, os seus posibles impactos na saúde poden estenderse a lugares bastante afastados do foco do incendio.
Investigacións recentes estableceron que o fume destes incendios forestais, ao conter tamén compostos orgánicos volátiles (COV), poden favorecer a formación de ozono troposférico (O₃) a grandes distancias do incendio. Por tanto, a calidade do aire pode verse moi deteriorada como consecuencia do aumento das concentracións de partículas e de O₃. Así se puxo de manifesto nos altos valores das concentracións de contaminantes que se rexistraron nalgunhas localidades españolas como consecuencia dos incendios forestais producidos recentemente.
Por tanto, os impactos na saúde prodúcense non só polo aumento nas concentracións do material particulado PM10 –partículas cun diámetro superior a 10 micrómetros– e PM2.5, senón tamén como consecuencia da maior toxicidade destas partículas e polo aumento das concentracións doutros contaminantes xerados, como o ozono troposférico.
Ao anterior hai que engadir que as condicións meteorolóxicas óptimas para o desenvolvemento dun incendio forestal tamén concorren en ocasións con temperaturas extremadamente altas (ondas de calor), polo que para o efecto da contaminación atmosférica habería que engadir o efecto na saúde das altas temperaturas.
Inflamación celular sistémica e estrés oxidativo
Un estudo realizado en España en 2018 sobre o efecto da combustión de biomasa proveniente de incendios forestais mostra que a mortalidade diaria asociada ao material particulado é maior os días nos que hai transporte aéreo de partículas provenientes de incendios forestais que naqueles días que non o hai.
Ademais, este material particulado non só ten efecto a nivel respiratorio. As partículas máis finas depositadas nos pulmóns poden pasar ao torrente sanguíneo. Unha vez no sangue, poden chegar a calquera parte do corpo causando estrés oxidativo. O estrés oxidativo ocorre cando hai un desequilibrio entre os radicais libres e os antioxidantes no corpo que poden danar células e tecidos. Está relacionado con enfermidades cardiovasculares, cancro, enfermidades neurodexenerativas e o envellecemento prematuro.
Ademais, as partículas poden orixinar procesos de inflamación celular sistémica, provocando unha fervenza de reaccións químicas que elevan os niveis de substancias inflamatorias e a actividade de células inmunitarias en todo o organismo.
Máis partos prematuros
No caso de mulleres en estado xestacional, como exemplo de situación individual vulnerable, as partículas poden producir hipertensión, afectando o funcionamento da placenta, e provocar un parto prematuro. Así se demostrou nun estudo publicado en 2020.
O traballo revela que nos días nos que debido á dirección dos ventos dominantes chegaban a certa poboación partículas provenientes dun incendio forestal, nese lugar aumentaban os partos prematuros e os nacementos con baixo peso en relación aos días nos que o aire non contiña estas partículas.
Efectos na saúde mental
No caso da poboación xeral, esta inflamación sistémica e o estrés oxidativo tamén se relacionaron co aumento dos ingresos hospitalarios urxentes a curto prazo tanto por causas circulatorias, como especialmente por causas respiratorias, así como co aumento de ingresos hospitalarios con carácter de urxencia debidos a desordes mentais e do comportamento, ansiedade e depresión.
Nestes dous últimos estudos, o efecto que teñen sobre os ingresos hospitalarios o ozono troposférico en particular e as altas temperaturas, nalgunhas rexións, pode superar para o efecto das partículas. Por iso, cinguir a análise dos impactos a estas podería estar subestimando o efecto a curto prazo dos incendios forestais na saúde das persoas.
Adaptación, prevención e resposta
A evidencia científica sobre como afecta o cambio climático aos factores de propagación dos incendios coñécese desde fai máis dunha década. Poñer en marcha plans de monitorización e vixilancia dos riscos en saúde faise cada vez máis necesario no contexto da adaptación.
Previr os impactos sobre a saúde nesta situación de emerxencia non se limita á vixilancia dun só factor ambiental, como o empeoramento da calidade do aire por aumento das concentracións de material particulado ou de ozono, nin ás altas temperaturas. Debemos ter en conta o efecto conxunto de todos os factores de risco sobre as poboacións afectadas, incluíndo ademais outro tipo de consecuencias como as relativas á saúde mental tanto a curto como a longo prazo.
Cláusula de divulgación: Julio Díaz é codirector da Unidade de Referencia de Cambio Climático, Saúde e Medio Ambiente Urbano e profesor de investigación do ISCIII, e recibe fondos do Instituto de Saúde Carlos III (ENPY 436/21; ENPY204/25) e de FECYT (FCT-24-20138). Cristina Linares Gil é codirectora da Unidade de Referencia de Cambio Climático, Saúde e Medio Ambiente Urbano do ISCIII e recibe fondos do Instituto de Saúde Carlos III (ENPY204/25) e de FECYT (FCT-24-20138). José Antonio López Bueno é investigador en epidemioloxía ambiental do Instituto de Saúde Carlos III e non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
