Abril é o mes da concienciación e da sensibilización fronte ás infeccións de transmisión sexual (ITS). Cada día, máis dun millón de persoas en todo o mundo contraen unha ITS e, por desgraza, estas cifras van en aumento.
A nivel mundial, coñécense máis de 30 patóxenos que se transmiten durante o contacto sexual. Deles, a gonorrea, a sífilis, a clamidia, a tricomoniase, a hepatite B, o virus do papiloma humano (VPH), o herpes xenital e o virus da inmunodeficiencia humana (VIH) son os que máis contribúen á carga global de morbilidade.
Por exemplo, estímase que 520 millóns de persoas de entre 15 e 49 anos presentan infección polo virus do herpes simple tipo 2 (HSV-2), a principal causa do herpes xenital. E só en 2002, oito millóns de adultos de entre 15 e 49 anos contraeron sífilis.
É posible que as ITS estean a aumentar a nivel mundial debido a unha combinación de factores condutuais, sociais e biolóxicos. Aquí analizamos algúns deles.
1. Diminución do uso do preservativo
Un informe da Organización Mundial da Saúde destaca unha caída significativa no uso do preservativo entre adolescentes e mozos. A utilización inconsistente desta eficaz ferramenta para previr a maioría de ITS correlaciónase directamente co aumento de casos, a miúdo asintomáticos.
O uso xeneralizado de anticonceptivos orais, que non protexen contra estas infeccións, unido ao acceso a métodos anticonceptivos de emerxencia, como a pílula do día despois, reduciu a preocupación polos embarazos non desexados e a motivación para usar preservativos.
2. Cambio na percepción do risco
Existe unha menor preocupación por contraer o VIH. Aínda que a profilaxe preexposición (PrEP) demostrou eficacia na redución da transmisión do virus, o seu uso xeneralizado pode promover indirectamente encontros sexuais sen protección, o que podería acelerar a propagación das ITS.
A pesar de que a mortalidade relacionada co VIH diminuíu, aproximadamente 39 millóns de persoas aínda están infectadas co virus, producindo case 630.000 mortes anuais, predominantemente en África subsahariana.
3. Emprego xeneralizado das aplicacións de citas
As apps de citas facilitan un maior número de contactos sexuais, un cambio máis rápido de parella e unha maior prevalencia de relacións sexuais sen protección.
Algúns estudos suxiren que estas aplicacións permiten aos usuarios acceder a redes sexuais máis diversas e amplas, o que aumenta a probabilidade de contraer e transmitir infeccións. Concretamente, a repunta de casos de sífilis e gonorrea, sobre todo en Europa, relacionouse con encontros casuais facilitados por apps móbiles.
4. A resistencia aos antibióticos
A resistencia aos antibióticos está a transformar algúns patóxenos causantes de ITS en súperbacterias cada vez máis difíciles ou imposibles de tratar. É o caso da gonorrea, a clamidia e Mycoplasma genitalium. A aparición de cepas resistentes aos medicamentos diminúe a eficacia do tratamento, provoca maiores taxas de infección e aumenta complicacións a longo prazo como a infertilidade e a enfermidade inflamatoria pelviana.
Entre 2022 e 2024, a resistencia á ceftriaxona e a cefixima, os principais antibióticos utilizados para tratar a gonorrea, aumentou drasticamente do 0,8% ao 5% e do 1,7% ao 11%, respectivamente, detectándose cepas resistentes en varios países. Pola súa banda, a resistencia á ciprofloxacina alcanzou nada menos que o 95%.
5. Deficiencias nas políticas de detección e prevención
O Centro Europeo para a Prevención e o Control de Enfermidades (ECDC) revelou un panorama complexo nas respostas nacionais ás infeccións de transmisión sexual. Aínda que a maioría dos países contan con estratexias, importantes obstáculos para a implementación de medidas preventivas e probas, así como a falta de datos, dificultan os esforzos para frear as epidemias de clamidia, gonorrea e sífilis.
6. Maior número de probas e vixilancia
En moitas rexións, especialmente en Europa e nos Estados Unidos, a ampliación dos programas de vixilancia, sobre todo para infeccións asintomáticas, deu lugar a unha maior detección e notificación de casos.
7. Ausencia dunha educación integral
A privación dunha educación sexual sólida nas escolas e no fogar, xunto coa difusión de información errónea ou falsa, provoca que moitas persoas teñan coñecementos insuficientes e ideas incorrectas sobre prevención. Isto afecta especialmente os mozos e os adultos maiores que inician novas relacións.
8. Redución do financiamento para a saúde pública
A evidencia indica que os recortes ou o estancamento do financiamento para os servizos de saúde sexual limitan directamente a capacidade dos centros médicos para proporcionar probas, tratamento e rastrexo de contactos, o que deriva nun aumento da transmisión e maiores custos sanitarios a longo prazo.
A redución do investimento en servizos de saúde sexual e probas de detección de ITS, especialmente durante a pandemia de covid-19, reduciu o acceso aos test e a atención médica. En España, os diagnósticos de ITS diminuíron nunha media do 56%, coas diminucións máis pronunciadas en clamidia e gonorrea. Os descensos mantivéronse cinco meses despois do inicio da pandemia.
9. Aumento da actividade sexual entre os adultos maiores
O incremento da esperanza de vida, unha mellor saúde xeral e a dispoñibilidade de medicamentos para a disfunción eréctil, como a viagra, permiten aos adultos maiores manter unha vida sexual activa. Ademais, o aumento das taxas de divorcio e o falecemento dos cónxuxes implican que máis persoas maiores se incorporan ao mundo das citas, a miúdo con múltiples parellas das que descoñecen o seu historial sexual. Un estudo realizado entre 2020 e 2023 revelou que os diagnósticos de infeccións de ITS nos Estados Unidos aumentaron case un 24% entre as persoas de 65 anos ou máis.
10. Infeccións emerxentes
As epidemias e os gromos de patóxenos de transmisión sexual emerxentes e reemerxentes expoñen graves problemas para a poboación e supoñen unha carga adicional para os profesionais e investigadores da saúde pública.
Así, a shigelose e o virus da hepatite A, tradicionalmente transmitidos por alimentos e auga contaminados, estableceron recentemente vías de transmisión sexual, principalmente entre homes que teñen relacións con outros homes.
Outros patóxenos emerxentes, como os virus do zika e o ébola, poden transmitirse a través dos fluídos xenitais, mentres que o virus da hepatite C pódese contaxiar por contacto con sangue durante as relacións sexuais.
11. Medo ao estigma
O medo ao estigma é un factor determinante no aumento das taxas de infeccións de transmisión sexual, xa que actúa como unha poderosa barreira sociopsicolóxica que disuade as persoas de facerse probas, recibir tratamento e revelar o seu estado ás súas parellas.
A vergoña, o medo ás repercusións sociais e o xuízo moral asociados coas ITS conducen directamente a un atraso na atención médica, o que á súa vez alimenta a continua propagación destas infeccións.
12. Existencia de infeccións asintomáticas
As infeccións asintomáticas son un factor importante no aumento do número de ITS en todo o mundo, porque actúan como unha fonte de transmisión silenciosa. Dado que as persoas con ITS sen síntomas a miúdo descoñecen que están infectadas, non buscan tratamento, o que permite que as infeccións persistan, se transmitan ás súas parellas e provoquen complicacións de saúde a longo prazo.
En definitiva, o aumento das infeccións de transmisión sexual subliña a importancia de adoptar medidas proactivas e pon de manifesto a urxente necesidade de intensificar a concienciación pública, a prevención, as probas diagnósticas e os tratamentos para abordar este crecente problema de saúde pública.
*Cláusula de divulgación: Raúl Rivas González non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
