Por que a época máis alegre do ano pode ser a máis difícil para quen loita contra un trastorno da conduta alimentaria (TCA)? Segundo a psiquiatra Iria Veiga, a explicación reside en que o Nadal é un período no que se consumen alimentos moi diferentes e con maior achegue calórico do habitual. Aínda que o trastorno de cada persoa ten características propias, durante estas festas conflúen todos os factores de risco: por unha banda, sabores e produtos distintos, e por outra, unha cantidade de comida superior á do día a día.
Non todos os TCA son de tipo restritivo, como a anorexia. Moitas familias tratan tamén con trastornos que teñen que ver co tipo de alimento —textura, sabor, presentación— ou co control sobre o que se come.
“As persoas con tendencia á restrición atoparanse en situacións nas que se farán comentarios negativos sobre canto comen”, explica a psiquiatra. En Galicia, isto complícase cunha tradición familiar: avós e avoas insistindo en que se coma máis ou determinados alimentos típicos das festas. Pola súa banda, quen ten síntomas máis relacionados co descontrol pode verse exposto a alimentos que acentúan o trastorno, como doces, frituras ou hidratos de carbono, elementos que forman parte da conduta da atacada, segundo Iria Veiga.
Así, o Nadal convértese nunha época na que, segundo a especialista, aumenta a gravidade dos síntomas de moitas persoas con TCA. Esta situación intensifícase nas ceas e encontros, especialmente cando aparecen familiares máis aló da unidade nuclear, e acompañan os saúdos de comentarios sobre o corpo ou a alimentación que poden incrementar a ansiedade e o malestar.
O poder da palabra
No Nadal, os comentarios e interaccións familiares poden ter un impacto moi importante nas persoas con trastornos da conduta alimentaria. Segundo a psiquiatra Iria Veiga, hai dous escenarios principais cando sentan novos invitados á mesa: por unha banda, cando os invitados non saben que a persoa padece un TCA; por outra, cando, aínda coñecéndoo, teñen ideas erradas sobre como funcionan estes trastornos. “O máis frecuente que pode pasar é que se fagan comentarios”, sinala. Pero, sobre que?
Os máis habituais refírense á imaxe corporal —peso, cantidade que come ou a elección do prato— e á insistencia en consumir determinados alimentos. “Isto pode aumentar a ansiedade da persoa”, explica Veiga, ademais de resultar molesto e inadecuado.
Con todo, dende o punto de vista dos profesionais, o Nadal tamén pode ser un momento de apoio e de práctica para persoas que xa alcanzaron certa estabilidade na súa enfermidade. As reunións familiares arredor da comida poden servir para poñer a proba a exposición a estímulos, observar as propias respostas ante situacións novas e fortalecer estratexias de afrontamento.
A clave, advirte Veiga, é que debe existir unha rede de seguridade. “Se unha persoa se expón a situacións que lle xeran medo, pero ademais hai familiares facendo comentarios inadecuados sobre o peso, iso pode frear o avance“, sinala. Por iso, a primeira regra destas festas é clara: non falar de corpos alleos, sen importar a boa intención, porque o impacto pode ser maior do que se pensa.
Necesidade de previsión
O tratamento dos TCA céntrase principalmente na psicoterapia, polo que os fármacos teñen un papel limitado e só se empregan en situacións puntuais, como a presenza de ansiedade intensa ou depresión asociada. Iso significa que non existen medicamentos que “preparen” ás persoas para eventos estresantes como as festas de Nadal. Por iso, segundo Iria Veiga, a clave está na previsión e planificación: “O que se adoita facer é preparar as situacións”, explica.
Prepararse implica tanto á persoa afectada como á familia, e pode incluír cuestións como: Como será a cea de Noiteboa? Que alimentos se van servir? Quen asistirá? Que comentarios poden xurdir e cales deberían evitarse? Este proceso convértese nun exercicio de introspección que permite contemplar diferentes escenarios e anticipar situacións que poidan xerar malestar.
Tamén se recomenda prestar atención á comida: Haberá máis entrantes ou sobremesas? Que alimentos poden resultar máis difíciles de xestionar? “Débese ir traballando naqueles aspectos que poden ser máis disruptivos para a persoa”, remarca Veiga.
Os mitos tras os TCA
“O principal mito sobre os TCA é que son estupideces de nenas malcriadas que non queren comer”, sinala a psiquiatra Iria Veiga. Este tipo de ideas, moi estendidas, negan a verdade destes trastornos como enfermidades complexas que implican factores psicolóxicos, biolóxicos e sociais. Ademais, engade Veiga, hai quen pensa que se solucionan “con man dura”, obrigando á persoa a comer, un enfoque que pode resultar contraproducente e pode aumentar o illamento.
Outro mito frecuente é asociar a delgadeza con saúde, unha visión moi presente na sociedade actual. Con todo, tamén existe o caso contrario en culturas ou familias máis tradicionais, onde se considera que unha persoa só está saudable se ten un certo grao de sobrepeso. Ambos extremos simplifican demasiado a complexidade da saúde e non teñen en conta factores individuais como o metabolismo, antecedentes médicos ou benestar emocional.
Un terceiro mito é que “hai que comer de todo”. Para Veiga, esta afirmación carece de sentido dende o punto de vista da saúde: non hai alimentos que sexan obrigatorios para estar saudable, e obrigar a alguén a consumir algo que non lle gusta pode xerar máis malestar que beneficio. Comer doces, por exemplo, non mellora nin empeora a saúde se se fai con moderación, e os alimentos máis discutidos non deberían ser fonte de culpabilidade.
A especialista encárgase de desmentilos: “A alimentación comprende moitos factores que non son só orgánicos, senón tamén culturais, emocionais e afectivos. A saúde non é un número na báscula, nin un prato máis ou menos cheo“. Ademais, destaca que existen dietas máis beneficiosas para a saúde, como a mediterránea ou a atlántica, pero que eleccións como o vexetarianismo ou veganismo non son menos saudables que unha dieta omnívora, sempre que se fagan de forma equilibrada.
Que facer na mesa no Nadal?
Cando se lle preguntou á psiquiatra por consellos para familias que comparten mesa cunha persoa con TCA, foi clara: “Daría as mesmas recomendacións que lle daría a unha persoa que comparte mesa con alguén que non ten un trastorno”. O máis importante, subliña, é non facer comentarios sobre o físico doutras persoas, nin sobre o que comen ou deixan de comer. “É unha cuestión de educación básica”, engade.
Ademais, cando se sabe que alguén na mesa ten un TCA, é común ter ideas preconcebidas ou crer que certos comportamentos “solucionan” o problema. “Hai moita xente que pensa que a anorexia cura forzando a esa persoa a comer”, explica Veiga, un enfoque que, lonxe de axudar, pode ter consecuencias graves e mesmo retroceder avances terapéuticos.
A especialista recomenda, en liñas xerais, manter sempre o respecto, a comprensión e a empatía. “Eu animaría a evitar este tipo de comentarios en todas as situacións, xa non só en persoas cun posible trastorno”, conclúe Iria Veiga. Deste xeito, as comidas e ceas de Nadal poden seguir sendo momentos de encontro e celebración, sen que a comida se converta nun motivo de conflito.
