O filósofo e novelista hispano-estadounidense George Santayana (1863-1952) utilizou a memoria histórica como motor para o progreso humano con esta famosa afirmación: Aquelas persoas que non poden lembrar o pasado están condenadas a repetilo.
Baixo esta perspectiva convén considerar as etiquetas que se desenvolven a continuación, creadas como formas de control e manipulación para lexitimar o poder ao amparo dunha psiquiatría nesgada.
Drapetomanía e disestesia etiópica
Foron inventadas polo psiquiatra estadounidense Samuel Cartwright a mediados do século XIX.
A drapetomanía, creada en 1851, facía referencia ao “desexo dos escravos africanos de escapar dos seus amos”; en concreto, das plantacións do sur de Estados Unidos. Tanto Cartwright como a sociedade racista á que pertencía defendían que a escravitude era unha orde legal ao ser un fenómeno natural imposto por Deus.
Pola súa banda, a disestesia etiópica, outro diagnóstico reservado aos escravos negros, caracterizábase pola “apatía cara ao traballo” e a “cura” consistía en lategazos. Para a supremacía branca, calquera signo de resistencia interpretábase cun síntoma médico.
Ambas as etiquetas desvanecéronse coa abolición da escravitude en 1865.
Dromomanía
Era unha “tolemia por viaxar”. En 1887, o doutor francés Philippe Tissié empezou a cualificar como “tolas” a persoas con “impulsos irrefreables de abandonar o seu fogar e percorrer longas distancias”, algo ata entón inédito (tamén se chamou “automatismo ambulatorio”).
Pero, máis aló da fuga disociativa (atoparse nun lugar sen lembrar chegar ata alí), a dromomanía nunca foi aceptada pola medicina. Este é un exemplo de como se pode disfrazar de alteración psicolóxica o que, en realidade, era un fenómeno social emerxente.
Tolemia moral
En 1835, o psiquiatra británico James C. Prichard diagnosticou con moral insanity a quen “actuaba sen freo moral, a pesar de conservar a razón”. Aspiraba a ser unha teoría médica sobre a corrupción da natureza humana, pero foi un reflexo da moral vitoriana. E terminou sendo un instrumento para castigar as mulleres que rexeitaban os roles tradicionais.
Histeria
É, sen dúbida, o primeiro trastorno mental que se lle atribuíu ás mulleres: unha historia de tortura, submisión e represión sexual.
Aínda que os papiros exipcios xa falaban dela, o termo “histeria” provén do grego hysteron (utilizado por Hipócrates), que significa útero ou matriz. Un órgano sobre o que Platón escribiu: Se a matriz permanece sen producir froitos moito tempo irrítase e encolerízase; anda errante por todo o corpo e procrea mil enfermidades.
A chamada “teoría do útero errante” foi historicamente a explicación aos comportamentos de moitas mulleres “irritables e encolerizadas”. Aquelas que non encaixaban nos roles de xénero impostos e ás que se lles desposuía da súa humanidade de múltiples formas:
- Na Idade Media, castrábanas quitándolles o útero. E as “máis histéricas”, segundo a Igrexa católica, eran acusadas de bruxas, sometidas a exorcismo e queimadas vivas.
- No século XVII, aquelas que sufrían “gromos de histeria” podían ser aforcadas, como as bruxas de Salem en 1692.
- No século XIX, mutilábanas extirpándolles o clítoris, unha práctica chamada clitoridectomía e executada mesmo en nenas. O desexo sexual feminino era un desvío patolóxico e había que tratalo canto antes (unha crenza cultural aínda presente no mundo). É oportuno subliñar que o primeiro estudo anatómico do clítoris non se levaría a cabo ata 1998. Doutra banda, a masturbación bimanual do útero por parte do médico, un “tratamento” que hoxe sería considerado como violación, está ben documentado. Con todo, existe controversia sobre se se aplicaba para a histeria.
A finais do século XIX, a explicación do movemento uterino descartouna Jean-Martin Charcot (considerado o fundador da neuroloxía moderna) e centrouna en factores emocionais. Posteriormente, Josef Breuer e Sigmund Freud atoparon a causa deste “trastorno” en supostos traumas infantís. Xa non era necesaria a mutilación xenital.
Despois de milenios de atrocidade, colocáronlle a última máscara no século XX: apareceu no I Manual Diagnóstico e Estatístico dos trastornos mentais (DSM-I) de 1952, como explicación a varios “comportamentos desviados”.
Posteriormente, renomeouse como “neurose histérica” no DSM-II de 1968. E, finalmente, desapareceu na publicación do DSM-III de 1980 polas súas implicacións misóxinas.
Síndrome postaborto
Xurdiu na década de 1970 en Estados Unidos como suposto trastorno producido por unha interrupción inducida do embarazo. En realidade, foi unha estratexia de manipulación social perpetrada desde estamentos católicos e conservadores para presentar o aborto como unha “ameaza psicolóxica”.
Esta etiqueta nunca foi recoñecida pola comunidade médica internacional debido á ausencia de evidencia científica. Con todo, algúns grupos ultraconservadores continúan apelando á súa existencia.
Monomanía
Apareceu por primeira vez en Francia da man de Jean-Étienne Esquirol, ao redor de 1820. Usábase para designar unha “obsesión irracional e exclusiva por unha soa idea”, como piromanía, cleptomanía, erotomanía ou ninfomanía. Hai que destacar que a ninfomanía foi creada exclusivamente para mulleres consideradas “promiscuas” e, polo seu evidente nesgo sexista, perdeu valor clínico ao comezo do século XX (nunca foi incluída en ningún manual).
A monomanía tivo presenza en tribunais para axuizar condutas delituosas, particularmente homicidios. Pero resultaba tan ambigua que acabou desaparecendo ao redor de 1870.
Neurastenia
Descrita por George Miller Beard en 1869, era a “enfermidade americana” (estadounidense). Pero só se diagnosticaba en homes brancos de clase alta. O cadro, tamén chamado “americanite”, centrábase na “debilidade do sistema nervioso por actividade intelectual excesiva debido ás esixencias do mundo moderno”. Pero foi unha ferramenta misóxina, racista e clasista para lexitimar políticas imperialistas en Estados Unidos.
Aínda que na década de 1930 comezou a desaparecer, seguía sendo un tema candente polo seu valor para comercializar medicamentos. Podíase atopar no DSM-II, pero non no DSM-III. Tamén aparecía na décima Clasificación Internacional de Enfermidades da Organización Mundial da Saúde (1990), pero quedou obsoleto na undécima (2022).
Nostalxia
O médico suízo Johannes Hofer acuñou este termo en 1688 considerándoo unha enfermidade, especialmente en estudantes e soldados que sufrían “tristeza por estar lonxe de casa”. Este diagnóstico, coñecido tamén como “pothopatridalxia”, estendeuse amplamente polo mundo, pero desapareceu coa chegada da Primeira Guerra Mundial. Tras o conflito, o termo cambiou de significado ao que ten actualmente.
Síndrome de alienación parental
Propúxoo o estadounidense Richard Gardner en 1985 para referir “o comportamento de menores que rexeitan a un dos seus proxenitores sen xustificación aparente”. Na actualidade, está a utilizarse para desacreditar os testemuños de menores vítimas de abusos sexuais coa fin de protexer ao abusador. Tamén se emprega como ameaza para disuadir as mulleres de abandonar a súa parella en casos de violencia de xénero.
Aínda que foi utilizado en xuízos, carece de evidencia empírica e está considerado unha forma de malos tratos infantís. De feito, a Asociación Española de Neuropsiquiatría difundiu en 2010 unha declaración en contra do seu uso e a Lei Orgánica de Protección Integral á Infancia e á Adolescencia fronte á Violencia de 2021 prohíbeo explicitamente por falta de aval científico.
Homosexualidade
O DSM-I (1952) incluíuna como trastorno mental. Sentenciouse como condición “anormal”, baixo o criterio heteropatriarcal e eclesiástico dunha binariedade mutuamente excluínte (masculino/feminino). Por iso, o tratamento para estas persoas “invertidas” e “perigosas” foi entón, se continúa a ser, a “terapia de conversión”: auténticas torturas, practicadas de formas especialmente crueis pola Inquisición.
A súa inclusión como trastorno mental nos manuais de Psiquiatría foi un acto da cultura homofóbica. A súa eliminación foi a resposta política en contra desta. A homosexualidade desapareceu do DSM en 1973 e da lista da OMS en 1990. Pero hai quen aínda insiste en vela como unha patoloxía.
Que pasará no futuro?
Non existen palabras para expresar a magnitude do sufrimento de tantos millóns de persoas. Que sirvan agora as de Nelson Mandela: Cando se escriba a historia do noso tempo, recordarannos por ter feito o correcto ou por ter dado as costas a quen hoxe precisan axuda?
*Cláusula de divulgación: Jorge Romero-Castillo non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
