Cando pensamos nunha vacina, loxicamente adoitamos imaxinar unha inxección no brazo. Este tipo de inmunizacións foron extraordinariamente eficaces para evitar o agravamento das enfermidades, as hospitalizacións e as mortes.
Con todo, fronte a moitos patóxenos respiratorios, as picadas presentan unha limitación fundamental: xeran unha resposta inmunitaria moi potente no sangue (inmunidade sistémica), pero non sempre garanten unha defensa igual de intensa nas vías respiratorias superiores. E son precisamente os lugares polos que adoitan entrar eses microorganismos.
As vacinas nasais intentan resolver este problema. En lugar de introducir o antíxeno mediante unha agulla, adminístrase en forma de aerosol ou gotas sobre a mucosa nasal. Alí pode activar o sistema inmunitario local e formar unha primeira liña de defensa robusta no punto de entrada do patóxeno.
Así actúan
A mucosa das vías respiratorias non é un simple tubo polo que pasa o aire. Posúe o seu propio sistema de defensa: o tecido linfoide asociado á nasofarinxe (NALT, polas súas siglas en inglés). Ao administrar unha vacina mediante un aerosol nasal, actívanse mecanismos de defensa que as inxeccións de cando en cando poñen en marcha coa mesma eficacia.
A mucosa respiratoria está cuberta de moco, células ciliadas e de numerosas células inmunitarias. Unha vacina nasal ben deseñada pode estimular a produción de inmunoglobulina A secretora (IgA), un anticorpo especializado en protexer as mucosas. A IgA pode unirse a virus ou bacterias na propia superficie respiratoria e dificultar que se adhiran e penetren nas nosas células.
Ademais, a vacinación nasal pode xerar linfocitos B e T de memoria residentes. Estas células son as encargadas de fabricar anticorpos e destruír as células infectadas, respectivamente. Permanecen nos tecidos respiratorios e poden reaccionar rapidamente cando volve aparecer o patóxeno. Por iso, as vacinas nasais poderían non só reducir a gravidade dunha infección, senón tamén dificultar que esta chegue a establecerse.
E, para rematar, ao frear a replicación do virus nas vías altas, redúcese drasticamente a cantidade de partículas virais que expulsamos ao respirar, falar ou tusir, protexendo á comunidade. Menos contaxios significan, á súa vez, menos oportunidades para que o virus mute e aparezan variantes que escapen á inmunidade existente.
Facilidade para administralas
Máis aló da inmunidade, as vacinas nasais ofrecen vantaxes loxísticas e de administración. En primeiro lugar, porque non requiren agullas, o que evita dor e ansiedade e pode facilitar a súa aceptación, especialmente en nenos.
Adicionalmente, algunhas formulacións tamén poderían simplificar as campañas de vacinación ao requirir menos intervención de persoal sanitario. Por exemplo, pódense autoadministrar baixo supervisión, o que facilita vacinar con rapidez a moita xente.
O exemplo mellor establecido é a vacina antigripal de virus vivos atenuados, comercializada como FluMist ou Fluenz. Nos Estados Unidos e Europa continúa sendo o principal exemplo de vacina respiratoria administrada directamente por vía nasal. Tamén se autorizaron vacinas mucosas contra a covid-19 nalgúns países como China, India e Rusia, aínda que a comunidade científica internacional aínda avalía os datos reais sobre a súa capacidade para evitar a transmisión a longo prazo.
Por que non temos moitas máis vacinas nasais?
Se son tan prometedoras, por que só hai unha vacina nasal aprobada contra un virus respiratorio en Europa e Estados Unidos? Os científicos sinalan varios obstáculos:
—O nariz é un lugar hostil para as vacinas. O moco atrapa as partículas, os cilios várrenas cara a fóra e certas encimas degradan rapidamente calquera proteína que se inhale, incluída a propia vacina, antes de que o sistema inmunitario teña tempo de detectala.
—Faltan adxuvantes seguros. Os adxuvantes son substancias que se administran xunto ás vacinas para potenciar a súa eficacia. En vacinas inxectadas úsanse desde hai décadas, pero ningún está aprobado aínda para uso nasal, porque provocar inflamación preto do nariz pode ser perigoso e dificultar a respiración.
—A inmunidade das mucosas dura pouco. O anticorpo IgA degrádase moito máis rápido que o anticorpo IgG do sangue, así que a protección nasal pode caer por baixo de niveis útiles en poucos meses.
—Non sabemos ben que medir. Para comprobar se as vacinas inxectadas “funcionan” basta unha análise de sangue. No caso das nasais non existe aínda un marcador claro e fiable, o que obriga a facer ensaios clínicos larguísimos e caros para demostrar a súa eficacia.
—Proximidade co cerebro. A parte superior do nariz está pegada ao bulbo olfactivo, conectado directamente ao sistema nervioso central, así que calquera compoñente da vacina debe demostrarse inofensivo para esa zona. De feito, a principios da década do 2000, unha vacina nasal contra a gripe en Suíza tivo que ser retirada tras asociarse a súa adyuvante con casos de parálise facial temporal (parálise de Bell). A neuroseguridad é unha prioridade crítica.
Novas plataformas e estratexias combinadas
A pesar destas dificultades, a investigación avanza. Nos laboratorios investíganse novas fórmulas: nanopartículas que protexen o antíxeno das encimas nasais e libérano aos poucos, así como patóxenos modificados e inofensivos que actúan como “cabalos de Troia” para adestrar ao sistema inmunitario. Tamén existen estratexias de vacinación combinada, que empregan unha vacina inxectada inicial cun reforzo nasal posterior, o que parecen ofrecer unha protección máis completa e duradeira.
O futuro da prevención respiratoria
As vacinas nasais non van substituír ás inxectables da noite para a mañá, pero representan unha das apostas máis interesantes para evitar non só que unha infección respiratoria lévenos ao hospital, senón tamén para deter ao patóxeno na porta de entrada ao organismo. Poderían converterse nunha ferramenta especialmente valiosa para reducir a transmisión dos microorganismos respiratorios e reforzar a nosa capacidade de resposta fronte a futuras pandemias.
Cláusula de divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado anteriormente.
