En conservación, dáse como unha verdade establecida que coñecer a distribución pasada dunha especie é clave para entender a súa ecoloxía e que iso ha de ser útil para preservala (da extinción rexional) agora e máis adiante. Tanto é así que ata os criterios orientadores que ofrece a lexislación ambiental en España para determinar se unha especie ten un status de conservación “vulnerable” conteñen esa idea como un punto para avaliar.
Con todo, estudar as consecuencias ecolóxicas (negativas e positivas) do abandono rural durante os últimos 60 anos levounos a preguntarnos se a distribución dos grandes mamíferos carnívoros ibéricos a principios do século pasado é realmente o mellor espello no que mirarnos. O mellor obxectivo a alcanzar no futuro.
Nun recente estudo, publicado no Journal for Nature Conservation, analizamos as vantaxes e inconvenientes deste obxectivo conservacionista en relación ao oso pardo, o lince ibérico e, sobre todo, o lobo.
Menos ovellas no campo
A dúbida emerxía especialmente polo gran papel que no pasado deberon xogar os enormes rabaños de ovellas pastoreados en réxime extensivo nos campos e montes na ecoloxía trófica do lobo.
A ovella é o mamífero doméstico co tamaño idóneo para ser depredado polo lobo no seu estado adulto (tenreiras e poldros seríano no caso de vacas e cabalos). En España, a relevancia económica deste bóvido durante varios séculos levou mesmo á creación de institucións únicas como a Mesta (Honrado Consello da Mesta de Pastores do Reino de Castela), fundada en 1273 por Alfonso X o Sabio.
Ademais, os montes estaban case desprovistos de grandes mamíferos herbívoros, excepto en contados enclaves protexidos por normas reais, tanto por destrución do hábitat (desmonte de bosques no medievo para a súa posta en cultivo) como por persecución intensa en tempos de subsistencia.
Por exemplo, cazar xabaríns na Idade Media era tan apreciado pola nobreza e a realeza como cazar osos. Nada que ver coa situación actual na que os xabaríns abundan nos medios rurais e urbanos. Para mostra pódese visitar a igrexa de Santo Francisco de Betanzos na que repousan os restos de Fernán Pérez de Andrade, un dos nobres galegos máis poderosos, dentro dun sepulcro de pedra sostido por un xabarín e un oso.
Así pois, analizamos as estatísticas dispoñibles na literatura especializada sobre o cambio na proporción de gando ovino versus gando vacún. En todas as rexións estudadas, menos nunha (a Subbética), a abundancia relativa das ovellas diminuíu con maior ou menor forza desde 1865 ata 1999. É dicir, a presenza de ovellas derrubábase nas zonas sur da península ibérica, a cordilleira Penibética, Pireneos centrais, norte da Península, Pireneos orientais, Galicia, Sistema Central, Cantábrico oriental e rexión astur-leonesa.
Independentemente do número total de ovellas, durante a segunda metade do século XX e no que levamos do XXI, a súa presenza no campo experimentou profundos cambios, que sen dúbida teñen repercusións para os lobos. Moitas ovellas —de variedades máis produtivas— permanecen estabuladas, o que facilita o traballo dos pastores. Moitos cultivos de montaña foron abandonados e xa non constitúen zonas de pasto para os rabaños. Apenas hai pastores dispoñibles máis aló dos que nos brinda a inmigración humana. Os desprazamentos transhumantes realízanse principalmente por medio de camións ou do ferrocarril.
Máis cervos, corzos e xabaríns
Ademais, as poboacións de presas silvestres recuperáronse en gran medida, como reflicten, por exemplo, os accidentes de tráfico relacionados con certos animais e as pólizas de seguros que os cobren. No monte ibérico hai moitos máis cervos, corzos ou xabaríns que hai 100 anos. E iso significa máis comida alternativa para os lobos. As crías de xabaril e corzo e os cervatos son presas doadas para un grupo familiar de lobos. E cazalos suponlles un menor risco de represalias humanas.
Por todo iso, suxerimos que o status de ameaza do lobo ibérico e as perspectivas de éxito na súa conservación pasan hoxe en día máis pola dispoñibilidade de presas silvestres. Desta forma, a súa distribución presente e futura verase condicionada pola densidade desas presas máis que pola do gando, ao contrario do que debía de suceder outrora.
Finalmente, recorremos ao concepto de capacidade cultural de carga (emulando a capacidade de carga biolóxica) para lembrar que con especies coas que poden xurdir conflitos humanos-fauna salvaxe, a distribución futura desas especies estará moi condicionada polo grao de tolerancia ou aceptación social das mesmas. Unha capacidade que afortunadamente é modificable se se realizan as campañas adecuadas de concienciación e preparación social para a volta das especies temporalmente perdidas. Algo que foi e está a ser vital para o regreso de osos e linces, por exemplo.
Así pois, suxerimos revisar os criterios orientadores que fagan referencia a distribucións antigas das especies á hora de decidir o seu grao de ameaza. Aínda que bioloxicamente sexa de grande interese saber onde chegou a haber lobos a principios do século XX, ligados á actividade gandeira, agora toca mirar cara adiante nun país que en pouco se parece ao que foi.
Luis Llaneza, consultor medioambiental e experto en xestión e conservación de grandes mamíferos, participou na elaboración deste artigo.
Cláusula de divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado anteriormente.
