Nin se ve, nin se cheira, nin se nota: a ameaza silenciosa do radon

*Un artigo de Logo The Conversation

Pode que nunca oíse falar del. Non se ve, non se cheira e non provoca ningún síntoma inmediato. Con todo, o radon é responsable dunha parte importante da exposición da poboación á radiación natural e está recoñecido como a segunda causa de cancro de pulmón despois do tabaco. A pesar diso, continúa sendo un dos contaminantes máis descoñecidos do aire que respiramos dentro das nosas propias casas.

Publicidade

Non é casualidade que o Día Europeo do Radon se celebre o 7 de novembro, data de nacemento de Marie Curie. A científica que abriu o camiño ao estudo da radioactividade serve hoxe de inspiración para seguir facendo visible un risco que permanece oculto en moitos espazos interiores.

Este gas radioactivo prodúcese de forma natural no subsolo como consecuencia da desintegración do uranio presente no chan. Aínda que está presente en todo o planeta, non todas as zonas teñen o mesmo risco. As concentracións adoitan ser máis elevadas en terreos con determinadas características xeolóxicas, especialmente aqueles ricos en materiais graníticos ou volcánicos.

Que é exactamente o radon?

O radon é un gas radioactivo de orixe natural que se xera en rochas e chans como resultado da desintegración do uranio. Pode entrar nos edificios a través de gretas, ocos ao redor das tubaxes e outras pequenas aberturas que comunican o interior co terreo. Unha vez dentro, a súa concentración depende de numerosos factores, entre eles as características xeolóxicas da zona, o tipo de construción e, sobre todo, a ventilación. Aínda que no exterior se dilúe rapidamente, en espazos pechados pode acumularse e alcanzar concentracións potencialmente prexudiciais para a saúde.

O risco para a saúde débese principalmente aos produtos radioactivos que se xeran durante a desintegración do radon. Entre eles destacan o polonio-218 (²¹⁸Po) e o polonio-214 (²¹⁴Po), que se forman a partir do radon-222 e emiten radiación alfa, un tipo de radiación altamente ionizante. Estes produtos de desintegración poden adherirse aos aerosois presentes no aire e depositarse nas vías respiratorias ao ser inhalados. Unha vez alí, a radiación emitida pode danar o ADN das células pulmonares e aumentar o risco de desenvolver cancro de pulmón.

A Organización Mundial da Saúde (OMS) estima que o risco de desenvolver cancro de pulmón aumenta aproximadamente un 16% por cada incremento de 100 Bq/m³ (becquerelios por metro cúbico, a unidade de medida que expresa a concentración de radioactividade no aire) na concentración media de radon a longo prazo. Por este motivo, está recoñecido como a segunda causa de cancro de pulmón despois do tabaco e a primeira entre as persoas non fumadoras.

A figura resume os principais mecanismos biolóxicos que conectan a exposición ao radon co desenvolvemento do cancro de pulmón. Rathebe PC, Kholopo M. Radon-Induced Radiation Biomarkers: A Scoping Review from Exposure Dosimetry to Early Biological Effects on the Lung. International Journal of Molecular Sciences. 2026; 27(10):4391
A figura resume os principais mecanismos biolóxicos que conectan a exposición ao radon co desenvolvemento do cancro de pulmón. Rathebe PC, Kholopo M. Radon-Induced Radiation Biomarkers: A Scoping Review from Exposure Dosimetry to Early Biological Effects on the Lung. International Journal of Molecular Sciences. 2026; 27(10):4391

É un problema só de sotos e plantas baixas?

Como apuntabamos máis arriba, o radon adoita asociarse a rexións de elevado potencial xeolóxico, especialmente aquelas con abundancia de materiais graníticos, como ocorre en amplas zonas do noroeste peninsular. Con todo, a súa presenza non debe ignorarse noutras provincias consideradas de risco moderado ou baixo.

Mapa do radon en interiores en España. Cada cela incorpora os resultados dun total de 9.211 medicións de radon. C. Sainz Fernández et al., Spanish experience on the design of radon surveys based on the use of geogenic information. Journal of Environmental Radioactivity, 166, Part 2, (2017) 390-397
Mapa do radon en interiores en España. Cada cela incorpora os resultados dun total de 9.211 medicións de radon. C. Sainz Fernández et al., Spanish experience on the design of radon surveys based on the use of geogenic information. Journal of Environmental Radioactivity, 166, Part 2, (2017) 390-397

Nunha vivenda situada nunha cuarta planta da cidade de Toledo, unha provincia que non se atopa entre as de maior potencial de radon de España, monitorizamos de forma continua as concentracións deste gas durante os invernos de 2025 e 2026. A concentración media rexistrada foi de 68,3 Bq/m³, inferior ao nivel de referencia recomendado pola OMS, establecido en 100 Bq/m³. Con todo, o 14,3% das medicións superou ese valor e, de forma puntual, rexistráronse concentracións superiores a 300 Bq/m³, nivel de referencia fixado por la normativa europea e española.

Estes resultados mostran que as concentracións de radon poden variar notablemente ao longo do tempo, mesmo en vivendas onde os valores medios mantéñense por baixo dos niveis de referencia.

Tamén poñen de manifesto que a presenza deste gas radioactivo en interiores non depende unicamente do lugar onde se atopa unha vivenda. A ventilación, as características do edificio e os hábitos dos seus ocupantes tamén condicionan as concentracións que finalmente se acumulan no aire que respiramos.

A ventilación marca a diferenza

As concentracións de radon estiveron estreitamente relacionadas coa ventilación dos espazos interiores. Para analizar esta relación utilizamos as concentracións de CO₂ como indicador indirecto da renovación do aire, xa que as persoas o exhalamos continuamente ao respirar e este gas tende a acumularse en espazos pouco ventilados.

Observamos que, cando aumentaban as concentracións de CO₂, tamén o facían as de radon. Así mesmo, as estancias con menor renovación de aire presentaban niveis significativamente máis elevados deste gas radioactivo. Estes datos poñen de manifesto que unha ventilación axeitada constitúe unha das medidas máis eficaces para reducir a acumulación de radon en interiores.

O desafío dos edificios eficientes

Nas últimas décadas, a eficiencia enerxética dos edificios mellorou notablemente grazas a un mellor illamento térmico e a unha envolvente cada vez máis estanca. Isto permite reducir o consumo de enerxía e aumentar o confort, pero tamén expón un reto que a miúdo pasa desapercibido: garantir unha axeitada renovación do aire.

Cando un edificio é máis hermético, o aire interior renóvase con maior dificultade se non conta con sistemas de ventilación axeitados, o que pode favorecer a acumulación de CO₂ e radon.

Os nosos resultados poñen de manifesto a importancia dunha ventilación axeitada para manter unha boa calidade do aire interior. A eficiencia enerxética e a saúde non deberían considerarse obxectivos independentes. Un edificio sostible debe ser quen de reducir o seu consumo enerxético sen comprometer a calidade do aire que respiran os seus ocupantes.

Que podemos facer?

O primeiro paso para reducir a exposición ao radon é coñecer a súa presenza. Como ocorre con moitos riscos ambientais, resulta difícil actuar fronte a aquilo que non se mide. Por iso, cando exista sospeita de concentracións elevadas ou a vivenda atópese nunha zona con potencial de radon, é recomendable realizar medidas.

Unha vez identificado o problema, existen diversas estratexias para minimizar a acumulación deste gas nos espazos interiores. Entre as máis eficaces destacan las seguintes:

—Manter unha ventilación adecuada.

—Selar gretas e puntos de entrada potenciais cando sexa necesario.

—Incorporar sistemas de ventilación mecánica controlada en edificios moi herméticos.

—Considerar o radon dentro das estratexias de calidade do aire interior e saúde ambiental.

Un contaminante invisible que merece visibilidade

O radon lémbranos que algúns dos riscos ambientais máis importantes son precisamente aqueles que non podemos percibir. Non provoca molestias inmediatas nin xera sinais de alerta evidentes, pero a exposición prolongada pode ter consecuencias importantes para a saúde.

A calidade do aire non depende só do que sucede no exterior, tamén está determinada polo aire que respiramos nas nosas vivendas, centros educativos e lugares de traballo. Medir o radon e controlar a súa acumulación é un paso fundamental cara a edificios máis saudables, seguros e sostibles.


Cláusula de divulgación: Diana Rodríguez Rodríguez non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.

Diana Rodríguez Rodríguez
Diana Rodríguez Rodríguez
Profesora Titular da Universidade de Castela-A Mancha

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
Please enter your name here

Este sitio usa Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.

Relacionadas

O canto dos xibardos, entre os sons da Terra da sonda Voyager 1 da NASA

A sonda alcanza o 18 de novembro de 2026 unha distancia dun día luz e transporta no seu Disco de Ouro unha selección de sons e imaxes representativas do planeta

Un asteroide chamado Compostela: Galicia suma unha nova cidade ao Sistema Solar

O corpo celeste foi descuberto en 2017 por dous astrónomos dende Letonia e está situado entre as órbitas de Marte e Xúpiter

Coñece ‘Chama’, o mapa interactivo que explora os incendios que arrasaron Galicia dende 2018

A aplicación creada pola deseñadora de información Isabel Burón analiza parámetros como os focos de calor, a superficie queimada ou a velocidade de propagación

Están a converterse as caídas dixitais na nova normalidade?

O pasado 13 de novembre a autoridade de aviación ordenara deter os despegamentos en EEUU e fallaron os servizos de Microsoft 365. Por Paula Lamo