Os estudos científicos sobre incendios forestais non permanecen encerrados nas revistas especializadas. Os seus resultados chegan ao debate público e poden influír tanto na percepción social dos espazos protexidos como nas decisións adoptadas para xestionalos.
Dous traballos publicados en 2022 e 2025 alimentaron ese debate. O primeiro constatou que preto da metade da superficie afectada polos grandes incendios de 2022 estaba dentro de espazos protexidos; o segundo comparou a incidencia e a severidade do lume dentro e fóra deles. Estes resultados interpretáronse como indicio de que a protección pode favorecer a acumulación de vexetación e elevar o risco de incendio, do que se derivaría a necesidade de xestionar máis activamente a vexetación deses territorios.
Pero permiten realmente os datos concluír algo así?
Para responder, o noso grupo examinou os estudos de 2022 e 2025, este último asinado en parte polos mesmos investigadores, que amplía a análise comparando a incidencia dos incendios dentro e fóra dos espazos protexidos.
Que un territorio arda non explica o porqué
O estudo de 2022 documentou unha situación extraordinaria. Nalgunhas rexións do suroeste de Europa, a superficie queimada superou ata 52 veces a mediana do período 2001-2021. Os grandes incendios comezaron antes do habitual e coincidiron con valores extremos de secura da vexetación, demanda atmosférica de auga e condicións meteorolóxicas favorables á propagación. Tamén atopou que preto da metade da superficie afectada polos grandes incendios estaba dentro de espazos protexidos.
Aínda que é un resultado relevante, non demostra que a protección fixese esas áreas máis inflamables. Aínda que o estudo tivo en conta a proporción de territorio potencialmente combustible incluída en espazos protexidos, para determinar se estes arderon preferentemente habería que controlar tamén diferenzas de vexetación, topografía, meteoroloxía, probabilidade de ignición, accesibilidade e capacidade de extinción entre territorios protexidos e non protexidos. Un incendio podería, ademais, comezar fóra do espazo protexido e penetrar despois nel. En definitiva, o dato en bruto non demostra que o modelo de xestión provoque o incendio ou favoreza a súa propagación.
A propia investigación definíase como unha análise preliminar dunha tempada extrema. Unha análise posterior do episodio extremo de 2025 tampouco atopou evidencia robusta dunha afectación preferente dos espazos protexidos, aínda que a súa incerteza foi demasiado ampla para demostrar proporcionalidade. Pasar da superficie queimada a unha explicación causal baseada na xestión esixe unha conexión que ningún deses deseños permitía establecer.
Unha asociación non demostra unha cadea causal
O traballo de 2025 comparou incendios dentro e fóra de áreas protexidas. Na Europa mediterránea, as zonas con protección ocupaban aproximadamente entre o 25 e o 45% do territorio analizado e concentraban entre o 22 e o 40% da superficie queimada. A diferenza non foi estatisticamente significativa: arderon, en termos xenerais, de xeito proporcional á súa extensión.
En cambio, a severidade do lume si foi un 20% maior dentro dos espazos protexidos. Para explicar este patrón, utilizouse a cantidade de materia vexetal que produce un ecosistema (produtividade primaria neta) do ano anterior como indicador da biomasa potencialmente inflamable e a densidade de estradas como medida de accesibilidade. Pero a produtividade primaria non mide directamente a cantidade, estrutura ou inflamabilidade da biomasa (ou “combustible”, como os autores a definen): non todo o monte arde igual. Tampouco a densidade de estradas, que achega datos sobre accesibilidade ao territorio, informa sobre os medios despregados ou as decisións adoptadas durante cada incendio.
Un estudo diferente sobre os incendios de 2025, levado a cabo por investigadores da Universidade de Castela-A Mancha, comparou sectores protexidos e non protexidos dentro dos mesmos lumes e tipos de cuberta. Segundo os seus resultados, a diferenza de severidade non foi estatisticamente significativa. Isto non demostra equivalencia, pero si que a diferenza observada a maior escala non se mantivo como estatisticamente significativa ao controlar mellor o contexto ecolóxico.
Os resultados atopados permitirían formular a hipótese de que unha maior protección do territorio conduce a unha menor intervención e, con iso, a unha maior acumulación de combustible que podería traducirse nunha maior superficie queimada ou severidade do incendio, pero non permiten establecer esa cadea causal.
O factor que falta: onde decidimos apagar primeiro
Alén dos factores ambientais que poden diferenciar os territorios protexidos dos non protexidos, como o tipo e a estrutura da vexetación, a topografía ou as condicións meteorolóxicas, existe outra explicación potencialmente importante: as diferenzas nas prioridades de extinción.
Cando coinciden varios incendios, os medios concéntranse, de forma comprensible, en defender vidas humanas, poboacións, vivendas e infraestruturas. Os territorios naturais xeralmente remotos e menos accesibles poden recibir menos recursos de extinción, resultar máis difíciles de defender ou non ofrecer condicións seguras para intervir. Por iso, unha maior superficie queimada dentro dun espazo protexido non demostra necesariamente que a súa vexetación fose máis inflamable. Tamén podería indicar que o lume foi combatido con distinta intensidade, prioridade ou eficacia.
Ningún dos estudos incorporou información sobre despregamento de medios, tempos de resposta ou decisións operativas. A densidade de estradas indica accesibilidade, pero non substitúe eses datos. Isto non quere dicir que as prioridades de extinción expliquen o patrón observado, pero mostra que esa explicación non pode descartarse. Presentar outra hipótese como explicación causal excede o que permiten concluír as análises.
Que natureza queremos conservar?
A discusión contén unha contradición máis profunda. Moitas áreas protexidas conservan ecosistemas cuxa estrutura e composición foron modeladas durante séculos por determinados réximes de perturbación, incluídos usos tradicionais como o pastoreo, a sega, o aproveitamento de leña ou as queimas controladas. O lume contribuíu a seleccionar as especies que alberga e as súas interaccións.
Isto non significa que calquera incendio sexa natural ou beneficioso. As especies están adaptadas a réximes concretos de frecuencia, intensidade e estacionalidade, non ao lume en abstracto. As forestacións masivas do século XX e o escenario actual de cambio climático poden favorecer incendios de características ou magnitudes historicamente infrecuentes nos nosos territorios e que cheguen a superar a capacidade de recuperación dos ecosistemas.
Pero tampouco toda a vexetación que pode arder constitúe unha acumulación indesexable de combustible. Unha matogueira non é simplemente un bosque que aínda non se limpou, nin a madeira morta é só materia combustible. Son hábitats, refuxios, nutrientes e compoñentes de procesos ecolóxicos. Chamar “combustible” á vexetación é fisicamente correcto, pero ecoloxicamente incompleto. Se esa linguaxe determina a xestión, podemos acabar substituíndo a conservación dos ecosistemas pola selección das especies e estruturas que consideramos máis seguras, produtivas ou desexables.
O paradoxo aparece cando queremos protexer un territorio pola súa natureza e, ao mesmo tempo, propoñemos modificar sistematicamente os seus hábitats para eliminar aquilo que pode arder. Estamos a conservar o ecosistema e os seus procesos ou unha paisaxe previamente elixida?
Xestionar pode ser necesario, pero para conseguir que?
Tampouco pode darse por suposto que un espazo protexido estea necesariamente menos xestionado. Algúns hábitats seminaturais dependen do pastoreo ou outras prácticas tradicionais. Certas especies ameazadas requiren actuacións específicas. E, preto de vivendas e infraestruturas, pode ser imprescindible reducir a biomasa para protexer vidas humanas. Pero esas intervencións responden a obxectivos diferentes. Por iso, antes de decidir como xestionar un territorio deberiamos preguntarnos: que obxectivo perseguimos?
—Se é protexer poboacións e infraestruturas, pode ser necesario reducir biomasa en puntos estratéxicos.
—Se é conservar unha especie ou un hábitat ameazado, a intervención debe responder os seus requirimentos ecolóxicos.
—Se é manter procesos naturais, quizá corresponda aceptar certo grao de perturbación e cambio.
—Se queremos producir madeira, manter pastos ou preservar unha paisaxe cultural, tamén é lexítimo, pero non deberiamos presentalo automaticamente como restauración ecolóxica.
O problema non é recomendar a prevención de incendios. É presentar unha política de intervención como apoiada polos datos, cando estes non a sustentan, nin se consideran alternativas. Entre observar que unha superficie protexida ardeu e concluír que necesita máis xestión existe un longo percorrido causal. Percorrelo mediante suposicións non converte esas suposicións en evidencia.
Antes de transformar un espazo protexido, deberiamos saber que queremos conservar, fronte a que ameaza e para beneficio de quen. Só entón poderemos discutir honestamente que xestión necesita, ou se necesita algunha, a natureza que dicimos querer protexer.
Cláusula de divulgación: Adrián Escudero recibe fondos de Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades.
Fernando Ojeda Copete recibe fondos da Axencia Estatal de Investigación (Ministerio de Ciencia, Innovación e Universidades)
Juli G. Pausas recibe fondos do Ministerio de Ciencia e Innovación..
Luis Navarro non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
