A sarcoidose trátase dunha enfermidade inflamatoria multisistémica que pode comprometer un ou varios órganos e que se caracteriza pola formación de granulomas non caseificantes, o que a diferencia doutras infeccións como a tuberculose. A pesar da súa condición de enfermidade pouco frecuente, un estudo español publicado en marzo deste 2026 na Revista Clínica Española puxo o foco no elevado risco de mortalidade nas provincias do noroeste peninsular, entre elas Galicia, especialmente en Ourense e Lugo. Os resultados amosan, ademais, un incremento da mortalidade nos homes, pero non nas mulleres, unha tendencia que tamén se reflicte nos gráficos da investigación.
En Europa, a prevalencia varía segundo a zona xeográfica. Aínda que a mortalidade pode presentar diferenzas segundo o sexo, “os últimos estudos epidemiolóxicos apuntan a unha paridade de prevalencia entre homes e mulleres”, explica Susana Romero Yuste, presidenta da Sociedade Española de Reumatoloxía e xefa do Servizo de Reumatoloxía do Complexo Hospitalario Universitario de Pontevedra (CHUP).
En xeral, trátase dunha enfermidade crónica, aínda que tamén pode presentarse en formas agudas ou mesmo asintomáticas. “Cando é grave, pode limitar a esperanza de vida dos pacientes, provocando dano permanente nos pulmóns, no corazón, no sistema nervioso ou nos ollos”, apunta a especialista. Neste sentido, Romero Yuste sinala que se trata dunha patoloxía ben coñecida no ámbito clínico galego: “Temos bastantes pacientes con sarcoidoses moi variadas, desde casos leves ata outros máis graves”.
Orixe pouco clara
“Quedan moitas cousas por saber sobre a sarcoidose”, recoñece a experta do CHUP. A súa orixe responde a diferentes factores. Trátase dunha enfermidade con base xenética —aínda que menos do 1% dos familiares de primeiro grao dos pacientes tamén a desenvolven— e vinculada a unha resposta inmunitaria “aberrante fronte a determinados antíxenos”, en palabras de Susana Romero.
“Se unha persoa ten determinados xenes, ante certos factores ambientais pódese desencadear a enfermidade”, explica. A patoloxía relaciónase con varios xenes, aínda que non existen datos concluíntes sobre cales son exactamente os implicados. Entre os factores ambientais que poden actuar como desencadeantes barállanse infeccións —Romero Yuste sinala que “a covid xeraba un peor prognóstico”—, a contaminación, insecticidas, aerosois, po de sílice ou o mofo.
Como se manifesta?
A guía sobre a sarcoidose publicada polo SERGAS, asinada por Susana Romero Yuste xunto con outros expertos e pacientes, recolle que os síntomas poden variar moito segundo cada persoa. “Os síntomas establécense de forma lenta”, sinala. Segundo os datos, un 66% dos pacientes presentan fatiga xeneralizada, cansazo e debilidade, síntomas máis frecuentes nas mulleres. Os pulmóns son unha das principais portas de entrada da enfermidade: en máis do 90% dos casos existe afectación pulmonar, con tose seca, dificultade para respirar, sensación de falta de aire e dor detrás do esterno. “Facemos radiografías pulmonares e vemos ganglios aumentados ou fibroses”, explica. Noutros casos, os pacientes chegan á consulta con febrícula persistente que “non se atribúe a ningunha infección” e, finalmente, detrás agóchase a sarcoidose.
Na pel tamén son frecuentes as manifestacións: poden aparecer sarabullos, eritemas nodosos —nódulos subcutáneos dolorosos con envermellecemento da pel— ou lupus pernio, menos frecuente pero moi característico desta enfermidade. Recentemente tamén se describiu a neuropatía de fibras finas como outra das súas manifestacións. No corazón poden producirse síncopes, palpitacións, arritmias ou mesmo granulomas cardíacos que alteran o funcionamento normal do órgano.
Existen diferentes variantes da enfermidade. A máis frecuente é a sarcoidose torácica, que afecta aos ganglios do tórax. Tamén destaca a síndrome de Löfgren, unha variante aguda que provoca aumento dos ganglios pulmonares e artrite nos membros inferiores. Son frecuentes tamén a afectación dos ollos. “Contamos cunha consulta conxunta con Reumatoloxía e Oftalmoloxía para tratar a uveíte sarcoidea”, explica Romero Yuste. Porén, as consecuencias poden ser moito máis graves: ademais de afectar practicamente a calquera órgano, incluso o corazón, a enfermidade pode derivar en cronificación pulmonar ou en fibrose pulmonar. “É potencialmente fatal, como todas as enfermidades autoinmunes sempre que non se abordan de xeito adecuado”, engade.
Por que Galicia?
Segundo Susana Romero Yuste, estudos epidemiolóxicos previos xa apuntaban a unha maior prevalencia de sarcoidose no norte e noroeste do Estado. A razón de que Galicia presente unha incidencia tan elevada de mortalidade podería explicarse tanto por factores xenéticos como ambientais, aínda que “non se sabe exactamente cales deles son”. No plano xenético, a análise é complexa, xa que os pacientes non adoitan someterse a estudos específicos, senón que o foco está no tratamento da enfermidade. Ademais, o envellecemento da poboación tamén pode influír no aumento da mortalidade, especialmente en provincias como Lugo e Ourense.
Un dos factores máis interesantes é a posible relación co mofo. Ao estar identificado como un posible desencadeante ambiental, os ambientes húmidos característicos de Galicia poderían favorecer a proliferación de fungos e activar con máis facilidade os xenes relacionados coa sarcoidose.
Tratamento escalonado
A abordaxe se centra en tratar os síntomas segundo os órganos afectados. Nos pacientes asintomáticos, por exemplo, os casos simplemente vixíanse sen iniciar tratamento. Pola contra, nos casos agudos, “os tratamentos son escalonados”, explica Romero Yuste. Así, a presenza de ganglios pulmonares e artrite nas pernas adoita tratarse inicialmente con antiinflamatorios. Se non funcionan, recórrese aos corticoides e, noutros casos, precísanse FAMEs (Fármacos Antirreumáticos Modificadores da Enfermidade), como o metotrexato, que actúan sobre o mecanismo subxacente da enfermidade. Se estes tratamentos tampouco resultan eficaces, empréganse biolóxicos anti-TNF (inhibidores do factor de necrose tumoral), que teñen como obxectivo “deprimir un sistema inmune hiperactivo responsable das manifestacións da enfermidade”, resume a especialista.
O tratamento tamén depende do estadio da enfermidade a nivel pulmonar, que se clasifica en cinco fases segundo o patrón radiolóxico: o estadio 0 presenta unha radiografía normal; o estadio 1 amosa ganglios linfáticos inflamados entre os pulmóns; no estadio 2, as adenopatías afectan xa ao tecido pulmonar; no estadio 3 desaparecen os ganglios pero mantense a infiltración pulmonar; e o estadio 4 corresponde á fibrose pulmonar, a forma máis grave. “Non é o mesmo un paciente con ganglios pulmonares que outro con fibrose, nin unha artrite aguda que unha crónica”, subliña.
Continuar coa investigación
Dado que a sarcoidose é unha enfermidade coa que os profesionais sanitarios galegos están especialmente familiarizados, a investigación convértese nunha ferramenta clave, máis aínda nun territorio que lidera as cifras de mortalidade no país. “Canto máis saibamos de como se produce, máis preto estaremos de predicir que pacientes van precisar tratamento”, explica Romero Yuste. Por iso, considera fundamental orientar a investigación cara á identificación de marcadores que permitan comprender mellor a orixe da enfermidade e anticipar a súa evolución. “Por sorte, estase avanzando a pasos xigantes nas enfermidades autoinmunes; temos motivos para estar esperanzados”, conclúe.
Referencia: Exploring spatial patterns of sarcoidosis mortality in Spain between 2009 and 2023 (Publicado en Revista Clínica Española)
