O salmón atlántico é unha especie practicamente extinta en España, un risco que leva advertindo desde hai xa anos. Na recentemente finalizada campaña de pesca de 2025 apenas se excedeu un centenar de exemplares: 129 en Asturias, 7 en Galicia (moi por baixo da cota anual permitida polo Goberno Autonómico) e apenas 1 en Cantabria, mentres que en Navarra o Goberno Foral instaurou unha interrupción indefinida da pesca deportiva do salmón para evitar o colapso das súas poboacións. Números que contrastan coas máis de 10.000 capturas anuais que se facían a mediados do século pasado en España.
No río Sella, por exemplo, contábanse máis de 1.000 salmóns fai apenas tres décadas, o Eo superaba folgadamente as 400 capturas en 1980 e concas como a do Nalón-Narcea e o Cares-Deva rexistraban miles cada ano.
Con todo, ríos emblemáticos para a pesca do salmón como o Ulla, cunha longa tradición de festexos ligados á súa captura ata ben entrado o século XX, pecharon a campaña deste ano sen un só exemplar. Outros, como o río Lérez, na provincia de Pontevedra, levan máis de dúas décadas sen rexistrar retornos significativos, o que motivou o peche permanente dos seus cotos de pesca debido á persistente ausencia da especie. Todo iso a pesar dos continuos esforzos de repoboación impulsados pola Xunta de Galicia. Todo iso apunta a que, tras décadas de declive sostido, poderiamos estar a asistir á extinción local do salmón na maioría dos grandes ríos do país onde eran endémicos.
Conservación fronte a tradición
As causas deste declive son múltiples e complexas: a fragmentación fluvial por presas e represaes que impiden o remonte, a contaminación industrial e agrícola que degrada os ecosistemas fluviais, a sobrepesca e, agora, de maneira cada vez máis evidente, o cambio climático, que altera caudais e temperaturas da auga.
Non se trata só dun problema biolóxico, senón tamén social e cultural, que require tanto de maior entendemento deste declive como dunha regulación inmediata. Ante esta situación cabe pois preguntarse: aceptariamos batidas anuais de caza do lince ibérico, outra especie emblemática e en perigo, baixo a xustificación de manter unha “tradición”?
Co salmón atlántico, con todo, mantéñense campañas de pesca deportiva en ríos ao bordo do colapso. O paradoxo é evidente: mentres investimos grandes esforzos en conservar ao lince ou ao oso pardo, ignoramos a extinción silenciosa desta icónica especie.
A clave está na diversidade
Ante este escenario, os estudos xenéticos abren unha xanela ao pasado, presente e futuro das poboacións de salmón atlántico. Por exemplo, ao comparar ADN de escamas históricas con mostras máis recentes, constatouse unha perda notable de diversidade local e riqueza xenética entre os anos 1950 e a década de 1990 en ríos españois, exhibindo pescozos de botella xenéticos en varias concas. Tal diminución evidencia que, cada ano, os salmóns retornados son xeneticamente menos diversos.
Tamén permiten estimar o tamaño das súas poboacións e avaliar posibles mesturas con salmóns procedentes de repoboacións ou piscifactorías, o cal é clave para deseñar programas de conservación que eviten a perda de adaptacións locais. Este coñecemento permite valorar a saúde xenética das poboacións, xa que unha perda de variabilidade ou o colapso xenético alertan sobre vulnerabilidades fronte a enfermidades, cambios ambientais ou efectos demográficos non desexados.
En busca de salmóns prehistóricos
Con todo, a historia do salmón na península ibérica vai moito, moito máis atrás. Ao final da última glaciación, cando os nosos antepasados e neandertais habitaban covas como Atapuerca ou El Mirón, xa consumían salmón atlántico. As análises de ADN antigo mostraron que os salmóns presentes na península ibérica fai entre 16.000 e 40.000 anos posuían unha estrutura xenética ancestral hoxe case desaparecida.
Doutra banda, o ADN sedimentario recuperado na cova del Mirón confirma a presenza de fauna diversa, aínda que aínda non se buscou salmón nos sedimentos. Estes avances abren ademais novas vías para rastrexar a presenza de peixes en épocas remotas e comprender como se adaptaron as súas poboacións a grandes cambios ambientais.
Ese paralelismo histórico resulta revelador. Entón, como na actualidade, o salmón formaba parte de redes ecolóxicas e culturais complexas, presionado tanto polo clima como pola acción humana. Coñecer a diversidade xenética daquelas poboacións –por exemplo, canto de diverso era o seu xenoma, que tamaño tiñan as súas poboacións, como cambiaron tras a glaciación e que adaptacións locais desapareceron– pode axudarnos a medir a magnitude da perda actual.
Atopar no pasado as solucións do futuro
Volver a mirada ao pasado non debería ser un exercicio de arqueoloxía gratuíta. Os restos de salmóns consumidos polos nosos antepasados revélannos un legado xenético que hoxe apenas sobrevive na Península. Estes “recordos xenéticos”, accesibles grazas á análise de ADN antigo, poden guiar políticas de conservación modernas, lembrándonos que protexer ao salmón non significa só manter un número mínimo de exemplares, senón preservar a súa diversidade xenética, as súas adaptacións locais e a súa importancia cultural milenaria.
Do mesmo xeito que fai miles e miles de anos o salmón resistiu un cambio climático global durante a última glaciación, hoxe enfróntase a outro, de orixe humana. E o seu futuro dependerá da nosa capacidade para aprender da historia e actuar con decisión. Conservar ao salmón atlántico non é só un reto ecolóxico, senón tamén unha responsabilidade co noso propio pasado e coas xeracións que virán.
Cláusula de divulgación: Daniel García Souto está contratado a cargo de proxecto a través dun proxecto ATRAE financiado polo Ministerio de Ciencia Innovación e Universidades, Axencia Estatal de Investigación, (ATR2023-144170, Análise dos cambios xenómicos temporais en poboacións de peixes explotadas mediante ADN antigo e ambiental) dirixido por Sofía Consuegra.
