A principios de 2024, chamáronnos a atención as imaxes das praias galegas cubertas de pequenas boliñas de plástico branco. Os chamados pellets procedían dunha vertedura en augas portuguesas ocorrida a finais de 2023. Desde entón, o incidente foi desaparecendo do debate público. As últimas decisións xudiciais, que arquivan a busca de responsabilidades legais tras establecer que a caída pola borda de seis contedores foi consecuencia “dun golpe ao buque pola ondada”, suxiren que o caso podería darse por pechado.
Con todo, que pasou cos pellets desde entón? Algúns foron recollidos nas praias, pero moitos probablemente se dispersaron, enterráronse ou quedaron a mercé das correntes no mar, perpetuando o seu impacto.
Desde unha perspectiva científica, a historia pode estar lonxe de terminar. Novas investigacións, como o noso recente estudo, están a volver a poñer o foco nos impactos da contaminación por pellets, non como un accidente illado, senón como parte dun problema global máis amplo e persistente.
Verteduras crónicas
Os pellets de plástico son pequenas esferas utilizadas para fabricar a maioría dos obxectos plásticos, son os chamados microplásticos primarios, e transpórtanse por todo o mundo antes de converterse en obxectos de consumo cotián. E nese proceso, algúns pérdense.
Ás veces ocorre de forma accidental, como no caso do buque Toconao en Galicia. Pero máis a miúdo débese a verteduras crónicas, pouco documentadas, que de cando en cando chegan aos titulares.
O incidente que afectou o norte de España foi un dos episodios de contaminación por pellets máis visibles en Europa nos últimos anos. Pero dista moito de ser único a escala global.
Unha pegada ecolóxica persistente
O noso traballo achega novas evidencias sobre o comportamento ambiental e os impactos dos pellets de plástico, reforzando a preocupación de que estes materiais non son nin inocuos nin doados de conter.
Os pellets poden conter mesturas complexas de substancias químicas, incluídos aditivos e compostos non engadidos intencionadamente que non sempre están declarados nin regulados. Algúns destes compostos poden liberarse ao medio natural e supoñer riscos para os organismos mariños.
Isto significa que o impacto da contaminación por pellets non se limita á inxestión ou ao dano físico. Tamén implica vías químicas a priori invisibles.
A nosa investigación reforza o que a comunidade científica xa sospeitaba: mesmo cando as verteduras parecen temporais, a súa pegada ecolóxica pode persistir moito máis alá dos titulares.
Un problema sistémico
A contaminación por pellets non é un fenómeno novo, senón un problema ben documentado a escala global. A evidencia científica mostra que estes materiais son persistentes, dispérsanse amplamente e poden causar danos físicos e químicos nos ecosistemas mariños. Son inxeridos pola fauna, transportan substancias tóxicas e poden desprazarse a grandes distancias, o que confirma que non se trata de episodios illados, senón dun problema sistémico.
Incidentes como a vertedura de pellets do Toconao seguen reaparecendo no debate público porque os factores que os provocan non cambiaron. A produción global de plásticos continúa en aumento, o que implica que cada vez se transportan máis pellets ao longo de cadeas de subministración e océanos. Canto maior é o volume en circulación, maior é tamén a probabilidade de perdas, xa sexa por accidentes puntuais, fallos na manipulación ou verteduras crónicas que de cando en cando se documentan.
Episodios como o desastre do X-Press Pearl en Sri Lanka en 2021, cuxa pegada tóxica aínda segue presente, mostraron a magnitude que poden alcanzar estes eventos. Con todo, moitos científicos advirten de que as perdas acumuladas de incidentes a menor escala poderían representar unha fonte igualmente relevante, e moito menos visible, de contaminación mariña.
Desde 2010 documentáronse polo menos 14 derrames importantes de pellets provocados por accidentes marítimos, aínda que é probable que a cifra real sexa maior debido á falta de obrigación de notificalos. Só en 2022, calcúlase que se perderon 230 000 toneladas de gránulos a nivel mundial.
Novas normativas para reducir as perdas de pellets
O aparente peche legal de casos como o do buque Toconao en Galicia pode xerar unha falsa sensación de resolución. Mentres que os procesos xudiciais se centran na responsabilidade de incidentes concretos, a ciencia analiza patróns, persistencia e efectos acumulativos a longo prazo. Desde esta perspectiva, as verteduras de pellets non son episodios illados, senón síntomas recorrentes dun problema estrutural: un sistema global que segue liberando plástico ao medio ambiente.
Afortunadamente, a evidencia científica está a empezar a influír nos debates regulatorios. En Europa, están a desenvolverse normativas para reducir as perdas de pellets nas cadeas de subministración, mentres que a nivel internacional medra o debate sobre a súa posible clasificación como substancias perigosas no transporte marítimo. Esta medida podería implicar requisitos máis estritos de envasado, etiquetaxe e resposta ante verteduras.
A ciencia non pecha o caso
A investigación segue avanzando. Os estudos mostran que os pellets non só actúan como contaminantes físicos, senón tamén como portadores e fontes de substancias químicas potencialmente perigosas.
A contaminación que provocan estas pequenas pezas de plástico non termina cando se pecha un caso xudicial. A cuestión xa non é se estes episodios volverán ocorrer, senón se estamos dispostos a frear esta tendencia e regulalos a escala global.
Cláusula de divulgación:
- Bethanie Carney Almroth é membro do comité directivo da Coalición de Científicos para un Tratado sobre Plásticos Eficaz, un grupo de científicos que garante a dispoñibilidade da mellor ciencia para apoiar a toma de decisións baseada en evidencia nas negociacións de tratados mundiais sobre plásticos da ONU.
- Carmen Morales Caselles non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
Andy M. Booth, científico xefe na organización norueguesa de investigación SINTEF Ocean, participou na elaboración deste artigo.
