Fagan a proba: hoxe, cando lean un diario, vexan o informativo ou escoiten a radio, fíxense en quen protagoniza as noticias. O máis probable é que as mulleres aparezan como testemuños persoais, vítimas, ou de portavoces de temas considerados soft, como coidados, moda, cultura, saúde. Moi poucas o farán en calidade de expertas en temas supostamente máis duros, como política, economía, ou ciencia.
Para mostra, un botón. Basta mirar estes días a cobertura mediática do Mobile World Congress en Barcelona, o evento tecnolóxico máis importante do mundo, para comprobar que as voces de autoridade en tecnoloxía seguen dominadas por homes. Nesas noticias as mulleres, cando aparecen, adoitan estar relegadas a roles de azafatas.
Non é unha percepción anecdótica. A pesar de ser a metade da poboación, elas apenas ocupan o 26% das noticias, como suxeitos e fontes, unha cifra estancada desde hai 15 anos, segundo revela o último informe dispoñible do Proxecto Vixilancia Global (GMMP, polas súas siglas en inglés), coordinado pola ONG internacional WACC, co apoio de Nacións Unidas. Esa porcentaxe esborrállase aínda máis se a muller tamén pertence a unha minoría.
Nas áreas STEM (Ciencia, Tecnoloxía, Enxeñería e Matemáticas), a aparición de investigadoras liderando proxectos é residual, e iso a pesar de que en determinados campos, como o biosanitario, son maioría.
Esta exclusión ten nome. A socióloga norteamericana Gaye Tuchman definiu como “aniquilación simbólica” o proceso polo cal os medios omiten ou infravaloran ás mulleres, reforzando a idea de que o liderado intelectual é masculino. En España, aínda que o informe Científicas en Cifras 2025 sitúa ao persoal investigador feminino nun 39,6%, esa realidade non traspasa a pantalla. É o chamado “teito de papel”, ao que se suma, aínda por riba, un rumbo de atribución, o chamado efecto Matilda: mesmo cando as mulleres conseguen asomar á prensa, a súa autoría dilúese. O informe Gender, Science and Media da Comisión Europea constata que as investigadoras reciben menos mencións individuais que os seus colegas homes, incluso sendo as autoras principais. A tendencia mediática é citar ao “xefe do laboratorio”, que adoita ser un home.
“Esa falta de representación é crítica para mulleres e nenas, que non ven significadas nos medios tradicionais”, sinala a SINC Sonia Herrera, profesora dos estudos de ciencias da información e da comunicación da UOC, especializada en comunicación con perspectiva de xénero.
Non só non hai mulleres expertas nos medios, senón tampouco persoas racializadas, do colectivo LGTBI, ou con corpos non normativos. “Ao non recoller a diversidade social, os medios proxectan unha imaxe hexemónica de quen pode sentar opinión e ao final parece que só o home branco, heterosexual e de mediana idade ten a autoridade para explicar o mundo”, reflexiona Herrera.
Romper o teito de papel
Segundo o informe Científicas en Cifras de 2025, en España temos un 39,6% de persoal investigador feminino, unha cantidade elevada respecto a Europa e o resto do mundo. A pesar de haber mulleres que se dedican á profesión científica, tanto no sector público como no privado, non teñen a mesma presenza nos medios. Ese paradoxo é un concepto descrito e utilizado desde hai anos denominado “teito de papel”.
“A representación das mulleres científicas como portavoces ou expertas cando se fala de ciencia e de tecnoloxía nos medios é moito máis baixa que a de mulleres na academia e o sistema español de ciencia”, lamenta a SINC Pampa García Molina, xornalista científica á fronte do Science Media Center (SMC) España, que considera que esta disparidade é un “problema” maiúsculo, que acaba redundando en fortalecer clichés e estereotipos de xénero.
Nese sentido, e tentando responder á cuestión de onde están as mulleres científicas, o SMC publicou o ano pasado un estudo en que rendía contas sobre o seu propio uso de fontes expertas. “Quixemos poñer números, cuantificar as achegas de homes e mulleres científicos para ver se estabamos tamén contribuíndo a ese teito de papel”, explica García.
Así, o equipo do SMC analizou todo o material que elaboraran entre 2022 e 2024 para ver con cantas fontes contactaran e o seu xénero. Observaron que só o 36% eran mulleres. Cando contaban o número de veces que logo aparecían as expertas nos materiais do SMC, a porcentaxe baixaba ao 30%, unha cifra en sintonía coa do Proxecto de Vixilancia Global de Medios.
Non foi o único medio en realizar ese exercicio de revisión e transparencia do propio traballo. O Financial Times decatouse de que só dous de cada dez persoas que citaban nos seus artigos, crónicas, reportaxes eran mulleres, e, para emendar ese rumbo, desenvolveu un bot que analiza as fontes das noticias para corrixir desequilibrios.
Mesmo firmas de prestixio como o gañador do Pulitzer Ed Yong explicou como desde hai algúns anos esfórzase en conseguir portavocías femininas nos seus artigos. “Deime conta de que era unha das forzas que estaba a contribuír activamente a un mundo en que as capacidades e os logros das mulleres están infravalorados ou ignorados, no que as mulleres están excluídas”, confesou este xornalista científico nun artigo en The Atlantic.
Este tipo de exercicio, considera Herrera da UOC, é crucial que o realicen os medios, porque se non, asegura, “pode parecer que todo está gañado, pode existir a sensación errónea e falaz de que xa chegamos á paridade, ao haber máis institucións, como o Instituto da Muller, ou o Ministerio de Igualdade, contar de facto con leis centradas en perseguir a igualdade”. Esta experta resalta a SINC a importancia de contar con datos e poñelos sobre a mesa, “para combater as inercias que hai nos medios e demostrar que queda moito por facer”.
Neste sentido, ademais, García Molina engade que, ás mulleres, en xeral, esíxeselles unha hiperespecialización para ser consideradas fontes válidas e que “acaben de publicar un estudo sobre o tema onte mesmo”. A eles, en cambio adóitaselles considerar expertos máis xeralistas, fontes fiables a quen chamar.
Conciliación familiar e espazos non seguros
Que non haxa máis mulleres como portavoces expertas en medios tamén ten que ver con cuestións como, segundo apunta o estudo do SMC, a falta de tempo por conciliación familiar. Un 23% das científicas consultadas alegaron falta de tempo por coidados, fronte ao 10% dos homes. “Como vas ir a un faladoiro ás oito da tarde se tes un peque en casa?”, cuestiona Herrera, que engade que, “en cambio, os homes, aínda que teñan fillos, adoitan estar dispostos, porque non teñen esa carga de coidados, e poden estar nos medios, traxeados e pasados o ferro”.
A iso súmase que en ocasións as mulleres non senten algúns espazos como seguros. É o caso das redes sociais, onde está documentado que elas están expostas a máis ataques e máis agresivos que as descualifican. Ou mesmo outros espazos como os faladoiros. “Deciden non expoñerse a esas violencias por autocoidado”, considera Sonia Herrera, investigadora da UOC.
Segundo unha enquisa do SMC España publicada en decembro de 2024, máis da metade do persoal investigador que comunica ciencia sufriu ataques. A brecha, con todo, é clara: o 56,8% das científicas reporta sufrir agresións, fronte ao 46,2% dos seus colegas homes. O ataque máis común cara ás expertas é o descrédito intelectual: un 34,3% das investigadoras afirma recibir comentarios que cuestionan directamente a súa capacidade científica ou a súa valía profesional, algo que ocorre con moita menor frecuencia -e agresividade- nos homes.
Neste sentido, datos da UNESCO (2025) mostran que o 75% das mulleres que traballan na esfera pública (xornalistas e expertas) experimentaron violencia en liña, e ameazas de violencia física e sexual. É máis, nos últimos dous anos detectouse un aumento do uso de intelixencia artificial para xerar desinformación de xénero e deepfakes para silenciar a mulleres que ocupan espazos de autoridade.
Espello ou motor de cambio?
En 2017 nunha xornada organizada pola Asociación Española de Comunicación Científica que levaba por título “Onde están as científicas nos medios?”, debateuse por primeira vez acerca de se os medios de comunicación deben ser “espellos da realidade” ou esforzarse activamente en buscar fontes femininas e converterse en motores de cambio. A conclusión foi clara: o xornalismo non debe limitarse a reflectir rumbos herdados.
“Para facer bo xornalismo hai que poñerse as lentes lilas, porque se non, a nosa mirada é un reflexo distorsionado da realidade”, coinciden a destacar as dúas expertas consultadas por SINC. “O xornalismo non só cóntanos como é o mundo, senón que tamén nos pode levar cara ao mundo que podería ser”, reflexionaba Yong no seu artigo en The Atlantic, en relación co esforzo que debemos realizar os xornalistas para ir correndo ese teito de papel. “É que, ademais, estamos a perdernos, se non, unha chea de historias que contar, que non son as de sempre. E miradas. A diversidade é enriquecedora para todos”, conclúe García.
Ao final, esa falta de referentes femininos nos medios de comunicación, pero tamén nos libros de texto, onde as mulleres apenas aparecen (un estudo da Universidade de Valencia revelou que só o 7,5% dos referentes culturais e científicos que aparecían nos libros de texto da ESO con mulleres) contribúe e agranda a narrativa dos estereotipos, alarga a brecha de xénero, o que evita que a ciencia se perciba como un coñecemento propio.
Así pois, o reto xa non é só que se visibilicen máis mulleres, senón que cambie a forma en que llas mostra, porque iso deixa unha pegada profunda en nenos e nenas sobre roles de xénero que modela as súas actitudes e expectativas cara á vida no futuro. “Mostremos ás científicas como voces xeradoras de coñecemento, igual que os seus compañeiros homes, poñámolas como referentes en todos os campos do saber”, considera Herrera.
