A borrasca Ingrid abriu o paso a unha serie de temporais atlánticos que comezaron a entrar por Galicia. Despois chegou Joseph, con chuvias persistentes e acumulados de ata 300 l/m². Este corredor de borrascas fixo que a comunidade se convertese na rexión máis chuviosa de Europa e nunha das zonas do mundo con máis precipitacións rexistradas. O problema chega agora: Galicia é unha das zonas que xa alcanzaron o 100% de saturación do solo por auga e, ao mesmo tempo, figura entre as áreas onde máis vai chover nos próximos dez días. Nas Rías Baixas, os acumulados poderían volver chegar aos 300 l/m².
Segundo Flood Hub, a plataforma pública de Google que emprega intelixencia artificial para prever inundacións, existen dúas zonas en perigo en Galicia. A primeira é Ribadavia, onde se espera que o río Miño alcance o seu nivel máis alto dende 2024. A segunda sitúase na fronteira con Portugal, preto de Vilanova de Cerveira, onde o río podería acabar valores semellantes aos máximos rexistrados en 2023. Segundo os seus modelos de inundación e hidroloxía, nas próximas 24 horas é moi probable que se produzan inundacións repentinas en zonas urbanas do sur de Vigo, tanto costeiras, como o Val Miñor, como de interior, no caso de Porriño e Tui. O risco esténdese a Cangas e boa parte da costa dende Sanxenxo ata Noia.
Como informa Meteored, as chuvias serán abondosas e poderán provocar crecidas dos ríos, desxeos e escorreduras debido á saturación dos solos. O maior impacto espérase nas serras do oeste de Pontevedra, mentres que boa parte de Galicia permanece baixo aviso amarelo por chuvias. Ademais, estímase que a situación continúe ata o luns 9 de febreiro.
Portugal viviu recentemente os riscos da meteoroloxía tras o paso da borrasca Kristin, que non impactou sobre Galicia. Polo menos seis persoas faleceron debido á caída de árbores, o colapso de estruturas e as riadas. Leiría foi un dos máis afectados, especialmente nas marxes do río Lis. En todo o país, preto dun millón de persoas quedaron sen luz por danos na rede, con refachos de vento que superaron os 200 km/h. Ante máis de 5.600 incidencias rexistradas por Protección Civil, o Goberno portugués declarou o estado de calamidade nas rexións máis afectadas para axilizar as axudas. Neste contexto, cabe preguntarse se en Galicia podería ocorrer unha situación semellante, tendo en conta a elevada saturación dos solos.
Como se saturan os solos galegos?
O primeiro paso para entender o risco de inundacións é saber como se saturan os solos. Serafín González, edafólogo do CSIC e presidente da Sociedade Galega de Historia Natural (SGHN), explica que unha parte da auga que chega ao solo, por chuvia ou por rego, queda retida nel. Isto chámase capacidade de almacenamento de auga. Segundo datos da Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET), os solos galegos atópanse ao 100% desta capacidade. “Cando se supera esta cifra, a auga comeza a escorrer”, explica González. As Rías Baixas poderían ser as máis afectadas, xa que as borrascas adoitan impactar primeiro nesta zona costeira.
A capacidade dun solo para almacenar auga depende, en primeiro lugar, do seu contido en materia orgánica, é dicir, os restos de plantas, animais e microorganismos. “Canto máis alto, máis auga pode reter o solo sen que comece a escorrer ou infiltrarse”, explica o edafólogo. A materia orgánica actúa como unha esponxa. En segundo lugar, o tipo de solo: en Galicia predominan os substratos graníticos e os solos de textura grosa, nos que a infiltración é máis complexa. En promedio, o contido en arxilas é baixo, con menos partículas finas que noutras zonas de España. Isto permite unha mellor xestión da auga, aínda que non impide que as chuvias persistentes acaben provocando a saturación dos solos.
Un terceiro factor é a pendente do terreo. “As zonas máis inundables son as máis chairas“, explica González, xa que neles a única forma de evacuar a auga é a infiltración. Pola contra, en zonas con maior pendente, a auga escorre máis rápido. A situación máis desfavorable dáse nas áreas chairas próximas aos cursos fluviais cando desbordan. “Pode ocorrer que nunha zona onde non choveu moito chegue a auga das montañas e se produza unha inundación pola subida do nivel do río”, explica o experto.
Onde hai máis risco de inundación?
As zonas con índices de inundación máis alto son aquelas que teñen un período de retorno de 10 anos, que indica a frecuencia coa que se repiten os aluvións. “Coas circunstancias deste último mes, é moi probable que as zonas identificadas cun período de retorno de 10 anos ou menos sufran inundacións, de maior ou menor intensidade”, sinala o investigador. Tamén menciona a posibilidade de que afecte a algunhas áreas caracterizadas por un período de retorno de 50 anos.
A páxina web de Sistemas de Información Xeográfica (GIS polas súas siglas en inglés) conta cun mapa interactivo actualizado en decembro de 2024 que permite consultar as zonas inundables de España asociadas a un período de retorno de 10 anos, o máis preocupante segundo Serafín González, con información procedente do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico (MITECO). Complementando as previsións de Flood Hub de Google, obsérvase que o río Miñor no seu paso por Gondomar pode provocar inundacións, un feito que ocorreu a semana pasada, cando desbordou polas precipitacións. No Porriño podería afectar o río Louro e, en Cangas, o río de Presa.
Riscos e consecuencias
Serafín González salienta que “a capacidade de almacenar auga en Galicia é enorme”. Con todo, cando os solos chegan ao máximo de saturación, aparecen os riscos, traducidos en escorreduras e infiltracións. Isto ten consecuencias sobre a industria e as infraestruturas.
Unhas chuvias moi prolongadas poden afectar ás vías de comunicación, que se ven especialmente estragadas polo impacto da auga sobre a deterioración rápida do asfalto. Pero, segundo González, hai un factor que agrava os efectos nestas situacións e do que non sempre se fala: a impermeabilización. “Canto maior sexa a superficie de solos selados, maior é o risco de inundación”, explica. En todas as zonas artificiais impermeables, a auga de chuvia non se pode infiltrar e, polo tanto, escorre.
Outro dos grandes afectados é o sector agrario: “As chuvias persistentes provocan unha maior perda de nutrientes dos solos polo lavado que sofren”, sinala. Cando escorre, a auga non viaxa sola, senón que disolve con ela unha serie de materiais que levan a un empobrecemento dos solos. Segundo sinala o edafólogo do CSIC, esta é unha característica que se dá con frecuencia en Galicia dada a meteoroloxía. Desta forma, de cara á produtividade agrícola, pode atrasar os tempos das sementes ou afogar as raíces de determinados cultivos. “Nalgúns casos, un cultivo que non soporta a auga e está enchoupado por varios días pode morrer”, matiza.
Xestión a curto e medio prazo
Visto que as chuvias persistentes son a previsión ata, cando menos, o próximo 9 de febreiro, cabe preguntarse como se debe xestionar esta situación de risco. A curto prazo o único que se pode facer é estar atento dos niveis de caudal dos ríos e dos umbrais de alerta fixados polos organismos como a Confederación Hidrográfica Miño-Sil, a través do Sistema Automático de Información Hidrolóxica (SAIH). Xunto a Protección Civil, estes organismos deben advertir ás poboacións onde o aumento de caudal supoña un perigo.
Con todo, a medio prazo, cando se poda estudar a situación con máis claridade, deberían tomarse medidas, segundo indica Serafín González: “Deberíase evitar todo tipo de construcións e infraestruturas nas zonas con maior risco de inundación”. Súmanse as zonas de fluxo preferente, aquelas polas que a auga circula con máis forza e velocidade durante unha grande inundación. Por estes camiños non se debería permitir a localización nin de casas, nin de granxas, nin de polígonos industriais; en definitiva, de ningún tipo de infraestruturas. A finalidade é adaptarse á realidade da natureza: “A auga sempre busca o seu sitio, polo que hai que intentar minimizar os danos”, conclúe Serafín González.
A respecto das vías de comunicación di, e é evidente para todos, que se ven especialmente estragadas polo deterioro rápido do asfalto. Préguntome se en países como Ingleterra, a onde nunca aló fun, e que penso que son máis chuviosos, presentan un deterioro tan acusado das vías de comunicación?. De ser o caso, consideran os ingleses outros factores como técnicas construtivas, de uso ou conservación, entre outras, que poidan aminorar os efectos sobre as mesmas?
Cando fala da capacidade de almacenamento de auga, refírese aos datos da Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET), e di que “os solos galegos atópanse ao 100% desta capacidade”. Dado o meu descoñecemento do asunto, pregúntome eu: pero hai estacións que midan ese parámetro de forma automática espalladas polo noso territorio? Cantas e en que lugares? Só por curiosidade.