40 graos en Ourense, noites tropicais en Vigo, vagas de calor nos que a trintena se supera en toda Galicia. A evidencia saíu fóra das hipóteses de estudos e análises e preséntase como unha realidade cuxos efectos xa se ven —e se levan vendo durante anos— e se sofren en todo o territorio galego, nacional e mesmo global. Dicir que ‘vai calor’ é unha constante que se repetiu nas semanas de transición entre xuño e xullo. Xa se converteu no complemento sonoro destas datas e, como tal, leva os últimos anos impoñéndose sen descanso entre a rutina da sociedade. A escala deses episodios deixa un dato preocupante: datos da reanálise ERA5 apuntan que o promedio térmico do verán galego de 2021 a 2025 é 1,8 graos superior á normalidade climática de referencia do periodo entre 1961 e 1965. Noutras palabras, o verán en Galicia queceu 1,8 graos nos últimos 60 anos.
Este dato non é banal. O investigador Ramón y Cajal da Misión Biolóxica de Galicia (MBG-CSIC) Dominic Royé explica que esta información non debe ignorarse: “Cada décima que subimos significa un impacto maior“. Royé sinala que a “nova normalidade climática” cara á que avanza o planeta está marcada por récords que non se superan por décimas, senón por varios graos.
O investigador toma datos da reanálise ERA5 (vía Open-Meteo), agregados a nivel de Galicia, e elabora unha representación gráfica que amosa a subida dos termómetros co paso dos lustros. Royé confirma que este fenómeno non é exclusivo do territorio galego, senón que, en diferentes niveis, está presente en todo o mundo. “España subiu 1,75 graos dende 1961. Ademais, o quecemento prodúcese de xeito diferente entre o ambiente oceánico e o continental”, conta o investigador.
O cambio climático, responsable da subida
“O aumento das temperaturas é o resultado do cambio climático e está causado polas emisións de gases de efecto invernadoiro, principalmente o CO2“, explica o investigador do CSIC. En concreto, apunta que a temperatura media global está fortemente influenciada polo cambio climático antropoxénico, é dicir, o quecemento do planeta derivado das actividades humanas.
Royé sinala que, non obstante, debe tomarse en conta que este efecto é necesario para manter certos niveis térmicos: “Se non existira o efecto invernadoiro, estariamos a -30 graos de media. O problema está en que hai un desequilibrio entre a cantidade de gases e a temperatura que temos. Houbo un momento no que comezamos a modificar masivamente as emisións, e, con iso, potenciamos o efecto”.
O investigador do CSIC sinala que o incremento térmico non só se percibe no cambio da media, senón que a propia distribución dos eventos meteorolóxicos está cambiando: “Hai que fixarse nas ‘colas’ das gráficas [os tramos máis á esquerda e a dereita]: hai extremos que nunca antes se rexistraran“, engade.
O aumento en continentes e océanos
Dominic Royé sinala que o quecemento non se produce do mesmo xeito en todos os lugares: “A maior parte dos aumentos atópase en zonas polares. É importante diferenciar as masas continentais e as oceánicas“. Dende Copernicus explican que a temperatura global incrementou, de media, 0,26 graos por década. Porén, a situación en Europa e no Ártico é moi diferente: “O ritmo do quentamento [nestas zonas] é máis do dobre da media global“, sinalan no programa de monitorización.
Copernicus indica que a temperatura en Europa subiu 2,4 graos dende niveis preindustriais, unha cifra que chega aos 3,3 graos para o Ártico. Poñen o foco na diferenza entre a suba que experimenta o solo fronte á auga: “As áreas en terra quecen máis rápido que os océanos debido a que estes teñen unha capacidade maior de absorción de calor”, indican.
Os efectos da calor extrema sobre o clima
Royé lembra que o aumento na temperatura non só se reflicte nas estatísticas, senón que ten un impacto real nos fenómenos atmosféricos e na saúde da poboación. “Por unha parte, temos eventos meteorolóxicos máis extremos, que se presentan con máis frecuencia e son máis duradeiros: ondas de calor como a destes días, pero tamén secas ou precipitacións extremas”, declara o experto en cambio climático.
Resalta que esta situación non só vai da man dunha importante variación térmica: “Tamén afecta o ciclo da auga. A calor fai que haxa máis humidade dispoñible na atmosfera. Temos características máis tropicais. A chuvia concéntrase en menos días e é máis intensa“, aclara. Estas alteracións no patrón natural das precipitacións provocan que repentinamente poida deixar de chover e que se sucedan varios meses moi secos. O exemplo, segundo o investigador, está ben preto: “Dende finais de maio case non choveu“.
O impacto na saúde
Así, mentres o termómetro oscila entre os extremos e a poboación salta do tempo máis fresco ás temperaturas abafantes, a saúde reflicte a influencia das anomalías. “Vemos o impacto do cambio climático no aumento das alerxias, porque se amplían os días de verán”, di Royé. Outras formas que ten a calor de actuar sobre o benestar físico —aínda que por vías máis indirectas— son a maior propensión a incendios e o impacto da temperatura en vectores —como os mosquitos— que poden transmitir enfermidades como o dengue e a malaria e que aumentan a súa actividade en climas calorosos.
“Ademais, hai que ter en conta que o calor xeral extremo xoga tamén un papel en afeccións cardiovasculares“, engade o investigador. Un estudo liderado polo CSIC e asinado, entre outros, polo propio Dominic Royé chegou á conclusión de que as noites calorosas están asociadas cun aumento de ata o 3% da mortalidade. As temperaturas nocturnas elevadas impiden o correcto descanso do corpo, que non pode recuperarse do estrés térmico diurno e, en consecuencia, agravan afeccións cardiovasculares, respiratorias e neurolóxicas. “As noites cálidas son un sinal moi evidente do quecemento en Galicia. Antes eran moito menos frecuentes e agora xa son normais nas Rías Baixas e no Val do Miño“, asegura o experto en cambio climático.
A conclusión destes indicadores é clara: a calor está para quedar, e mesmo ir a máis. “Seguiremos aumentando, estamos no camiño. Cada vez veremos máis extremos, e os anos serán máis cálidos e secos”, conclúe Royé.
