Mentres durmiamos estes últimos días, en Almería os termómetros marcaban 30 graos. Non era a temperatura do mediodía: era a mínima nocturna, algo sen precedentes na historia meteorolóxica española. A AEMET confirmou que as noites do 22 e 23 de xuño de 2026 foron as máis cálidas de xuño desde que hai rexistros, con mínimas medias peninsulares de 20 graos, e que os días 22 e 23 superaron cunha anomalía de 7,1 graos á media histórica. En España xa estimamos 4.217 mortos atribuíbles á calor en xuño (1.209 por calor extrema e 3.008 por calor moderada) con data do 29 de xuño, segundo a nosa monitorización.
O que estes datos ilustran non é só a calor extrema do día: tamén é a ausencia de recuperación pola noite. E iso, precisamente, é o que un estudo recente publicado en Environment International cuantificou por primeira vez a escala global.
A calor nocturna ten a súa propia firma de risco
A investigación, liderada pola Misión Biolóxica de Galicia (CSIC) en colaboración coa rede internacional MCC (Multi-Country Multi-City), analizou máis de 14 millóns de defuncións en 178 cidades de 44 países entre 1990 e 2018. O obxectivo era resolver unha pregunta que a epidemioloxía deixara pendente: a calor nocturna mata por si soa, ou é simplemente un reflexo da calor diúrna?
A resposta é clara. Incluso controlando estatisticamente a temperatura máxima do día —é dicir, descartando que o efecto se deba só á calor diúrna acumulada—, o exceso de calor nocturna asóciase de forma independente cun maior risco de morte. En noites de exceso de calor extrema, o risco de morrer aumenta un 2,6% respecto ás noites sen tensión térmica. Un incremento modesto en aparencia, pero consistente en todos os climas e rexións do mundo.
O estudo utilizou dous índices baseados en datos horarios e non na temperatura mínima diaria, que adoita rexistrarse ao amencer e non reflicte ben o que ocorre durante as horas de sono. O primeiro mide o exceso de calor nocturna (a suma dos graos de máis durante a noite por encima dun limiar adaptado a cada cidade). O segundo mide a duración (a porcentaxe de horas nocturnas en que se supera ese limiar).
Impacto na saúde
A bioloxía detrás destas cifras é coherente. A noite é o tempo en que o organismo repara o dano térmico do día, reduce a frecuencia cardíaca, consolida o sistema inmune e regula os ritmos circadianos. Cando a temperatura non baixa, ese proceso de recuperación interrómpese ou degrádase.
A calor nocturna altera a arquitectura do sono: reduce as fases de movemento ocular rápido (REM) e o sono profundo de ondas lentas, aumenta espertares e eleva a temperatura central do corpo. O resultado non é só cansazo: é unha maior carga sobre o sistema cardiovascular, alteracións na variabilidade da frecuencia cardíaca, modificacións nos lípidos sanguíneos e, en persoas vulnerables, un risco real de infarto, ictus ou fallo renal. Investigacións recentes vinculan as noites cálidas con maior mortalidade por parada cardíaca súbita e por demencia.
O estudo identificou ademais que o maior impacto concéntrase nas primeiras 24 horas tras a exposición e no día seguinte, con efectos que se disipan cara ao terceiro ou cuarto día, o que suxire un mecanismo agudo máis que un efecto de desgaste acumulado lento.
Sur de Europa e Asia occidental: os máis expostos
Non todos os lugares son igual de vulnerables. Os resultados mostran que o efecto é maior no sur de Europa e en Asia occidental (2,5%). No norte de Europa, detéctase unha menor mortalidade nocturna, probablemente porque os limiares de calor nocturna alcánzanse con moita menor frecuencia.
En España, a análise a nivel de cidade revela un patrón xeográfico moi claro: o maior aumento de mortalidade por exceso de calor nocturna concéntrase nas cidades do interior peninsular. Granada (3,56%), Madrid (3,45%), Córdoba (3,44%) e Badaxoz (3,18%) encabezan a clasificación nacional, seguidas de Cidade Real (3,00%) e Toledo (2,92%).
En termos de duración nocturna, en Córdoba lidera cun 2,47%, seguida de Granada (2,26%) e Sevilla (1,93%): nestas cidades, a temperatura supera o limiar durante toda a noite. As cidades do litoral mediterráneo e cantábrico presentan aumentos menores, aínda que igualmente significativos: Barcelona (0,56%), Alacante (0,55%) e Almería (0,46%). O valor relativamente baixo de Almería reflicte que o seu limiar de aclimatación xa é moi alto e que as 70 horas por encima de 30 graos rexistradas a semana pasada representan unha situación sen precedentes mesmo para unha cidade curtida na calor.
A península ibérica combina ademais un parque de vivendas con baixa eficiencia enerxética, unha poboación envellecida e unha intensificación da calor urbana que fai que estes episodios sexan cada vez máis frecuentes e intensos.
O problema nocturno das contornas urbanas
As cidades reteñen a calor durante o día no pavimento, os edificios e a propia actividade humana, e libérano durante a noite en forma de radiación de onda longa. A illa de calor urbana —esa diferenza de temperatura entre o centro dunha cidade e a súa contorna rural— maniféstase sobre todo nas horas nocturnas, cando o campo xa se arrefriou e a cidade continúa quente.
En cidades mediterráneas como Barcelona, Madrid e Valencia, esta diferenza pode superar os 5-7 graos en noites de verán. O que para a estación meteorolóxica do aeroporto é unha mínima de 27 graos pode ser unha temperatura de 30 graos ou máis nun barrio denso do centro, con rúas estreitas, escasa vexetación e edificios de formigón que acumulan calor.
O problema agrávase porque as opcións de adaptación nocturna son máis limitadas que durante o día. De día, pódese buscar sombra, reducir a actividade ou entrar nun edificio climatizado. De noite, abrir as fiestras —a estratexia máis básica e accesible— deixa de funcionar cando o exterior está igual de quente que o interior. Nesas condicións, o aire acondicionado convértese na única solución eficaz, pero o seu uso masivo xera máis calor residual na cidade e consome unha enerxía que non todos poden permitirse.
Adaptar as cidades para que a noite sexa habitable
Os resultados deste estudo teñen implicacións directas para o deseño urbano e as políticas de saúde pública. A calor nocturna require un enfoque de adaptación diferente á calor diúrna.
En termos de infraestrutura urbana, as medidas máis eficaces para reducir a calor nocturna nas cidades pasan por aumentar a vexetación —especialmente arboredo de gran porte, que xera sombra durante o día e reduce a temperatura radiante pola noite—, incrementar as superficies de auga e, sobre todo, reducir as superficies impermeables que absorben calor durante o día. Os estudos epidemiolóxicos europeos demostraron que as cidades con maior cobertura vexetal teñen menor mortalidade asociada á calor.
Tamén cobran importancia os refuxios climáticos: espazos públicos climatizados ou naturalmente frescos —ibliotecas, centros cívicos, parques con arboredo denso, zonas de baño— que ofrezan un lugar onde pasar as horas máis críticas. Pero para que sexan efectivos no contexto nocturno, o desafío é maior: habería que pensar en refuxios que tamén funcionen durante a noite para as persoas máis vulnerables —persoas maiores soas, sen aire acondicionado na casa—, algo que os sistemas actuais de alerta e resposta apenas contemplan.
Precisamente aí está unha das principais mensaxes do estudo: os plans de prevención ante ondas de calor continúan centrados nas temperaturas máximas diúrnas. Os sistemas de alerta, as mensaxes de saúde pública e os protocolos de emerxencia actívanse cando o día é moi caloroso. Pero se a noite non refresca, o risco persiste e mesmo se acumula. O índice de calor nocturna que propón esta investigación podería integrarse nos sistemas de vixilancia existentes —como o índice Kairós que utiliza o Ministerio de Sanidade en España— para activar respostas específicas cando as noites son perigosamente cálidas.
O que vén
A tendencia é inequívoca. Desde 1961, as temperaturas mínimas estivais en España subiron dous graos, o que xa se traduce nun aumento do número de noites tropicais —con mínimas por encima de 20 graos— en case todas as capitais. Co cambio climático, as proxeccións son aínda máis preocupantes: os escenarios de 1,5 e 2 graos de quecemento global converterán en habituais episodios que hoxe son excepcionais. Barcelona, por exemplo, podería chegar a ter ata 4 meses ao ano con noites tropicais a finais de século no escenario máis pesimista, a metade delas tórridas.
O estudo deixa ademais unha pregunta aberta para a investigación futura: non sabemos aínda se é máis daniño pasar toda unha noite con calor moderada ou unha parte da noite con calor moi intensa. A duración e a intensidade da tensión nocturna poden ter efectos fisiolóxicos distintos, e entendelos mellor axudará a deseñar índices máis precisos e alertas máis eficaces.
Mentres tanto, a evidencia dispoñible xa é suficiente para actuar. A calor nocturna mata. Non como consecuencia da calor diúrna, senón cunha contribución propia e independente. E as cidades do sur de Europa, con estruturas envellecidas e poboacións que tamén envellecen, son especialmente vulnerables. A noite xa non é o descanso que foi.
Cláusula de divulgación: Dominic Royé está financiado polo programa Ramón y Cajal (RYC2023-042824-I) e GAIN-Xunta de Galicia.
Completamente de acordo
Gracias!!!!!!!!