O párkinson é a segunda enfermidade neurodexenerativa máis frecuente despois do azhéimer. En 2025, as últimas estimacións realizadas pola Sociedade Española de Neuroloxía (SEN) contaban arredor de 200.000 persoas afectadas. De feito, o doutor Sánchez Ferro, coordinador do Grupo de Estudo de Trastornos do Movemento da SEN, declara que en 2050, España será o país con maior número de persoas con párkinson por habitante, cunha prevalencia próxima aos 850 casos por cada 10.000. En Galicia tamén se investiga esta enfermidade multifactorial dende o Grupo de Neurobioloxía Celular e Molecular da Enfermidade de Párkinson do Centro de Investigacións en Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas (CiMUS) da Universidade de Santiago de Compostela (USC).
O equipo liderado polo catedrático José Luis Labandeira aborda a enfermidade dende diversas liñas de estudo. Para divulgar a súa investigación, organizan o 20 de marzo a xornada Unistem Day 2026 na Facultade de Psicoloxía da USC, o evento internacional máis importante de divulgación sobre células nai e terapia celular para achegar a ciencia ás novas xeracións. “É unha patoloxía que se desenvolve durante moitos anos, onde van morrendo progresivamente as neuronas, sobre todo as que producen dopamina“, explica o profesor Labandeira. Cando morren máis da metade é cando o paciente acude a consulta.
A partir desta base, o grupo enfócase principalmente en dúas direccións. Por unha banda, nos mecanismos que producen a morte celular para intentar frear o avance e manter un estadio inicial; denomínase estratexia de neuroprotección. Por outra, empregan as vesículas extracelulares —pequenas estruturas que emiten todas as células do corpo e permiten comprobar o estado da célula de orixe—. “Estudamos neuroprotección e biomarcadores para detectar cedo e así poder frear a enfermidade”, resume. Con todo, unha terceira liña de investigación está encamiñada a estadios máis avanzados da enfermidade: céntrase en substituír as células nai derivadas a neuronas produtoras de dopamina. “As células nai tamén serven para comprender os mencanismos que están detrás da enfermidade de párkinson”, comentan os investigadores do CiMUS.
Mecanismos de inicio de progresión
Ana Isabel Rodríguez-Pérez é unha das investigadoras do grupo de Neuroloxía Celular e Molecular. Ela encárgase da liña enfocada na neuroprotección: estudan novas iniciativas terapéuticas para conseguir que as neuronas que desaparecen perduren o maior tempo posible no cerebro para mellorar a calidade de vida do paciente. De feito, levan anos estudando como o sistema renina anxiotensina modula a progresión da enfermidade e como, ao bloquear un receptor clave do sistema, se consegue reducir a neuroinflamación, o estrés oxidativo, a agregación de sinucleína e a disfunción mitocondrial, factores clave na progresión da enfermidade de parkinson, tal e como explica a investigadora.
Os compostos farmacolóxicos cos que levan a cabo este labor son o telmisartán ou o candesartán, tratamentos antihipertensivos cos que o grupo xa demostrou neuroprotección nos pacientes. O último traballo demostrou nun ensaio clínico en humanos que o candesartán induce cambios compatibles e indicativos de neuroprotección. Para iso, seleccionáronse pacientes tratados con este fármaco e tomáronse mostras de sangue ao inicio e ao final do tratamento. A partir destas mostras de sangue, extraéronse as vesículas extracelulares (EVs) totais, pequenas estruturas que emiten todas as células e que reflicten o estado fisiolóxico da célula de orixe no momento en que son liberadas. Estas EVs atravesan a barreira hematoencefálica e chegan ao sangue, e é aí onde as capturan: as de orixe neuronal, astroglial, oligodendrocítica e microglial, analizando o seu contido mediante proteómica. “Vimos que o candesartán baixaba o estrés oxidativo e a neuroinflamación”, explica a investigadora do Centro Singular.
O papel das células: células nai e IPS
As células teñen un papel relevante na procura de tratamentos para a enfermidade de párkinson. O investigador do grupo Juan Parga Martín traballa nunha liña especializada en células IPS, as células nai pluripotentes inducidas. A súa vantaxe para estudar enfermidades neurodexenerativas pasa por dúas aproximacións: permiten modelar o párkinson a partir de células dos propios pacientes —polo que terán a súa mesma xenética— e son capaces de diferenciarse de calquera tipo celular, como as neuronas dopaminéxicas. “Ata fai pouco tempo había dificultades de obter estas células do tecido primario —abortos ou células nai embrionarias—, pero as IPS pódense obter de tecidos da pel ou do sangue“, explica. Así, convértense nunha nova forma de terapia celular que podería chegar a substituír as células que se perderon no transcurso da enfermidade.
Por outra banda, a investigadora Jannette Rodríguez Pallares achega outra liña de investigación con células nai no cerebro adulto para coñecer o seu comportamento e os mecanismos que a regulan: “Nas enfermidades neurodexenerativas, en particular no párkinson, as células nai poderían cambiar o seu comportamento e diminuír a súa capacidade de formar novas neuronas”. Rodríguez Pallares sinala que están na procura de novos mecanismos que permitan compensar o déficit a través da neuroxénese, o proceso de producir novas neuronas. “Potenciar a formación de neuronas axudaría a compensar parte dos síntomas”, sinala.
Mostras e reprodución da enfermidade
Para poder levar a cabo un traballo, o primeiro que fai este Grupo de Neurobioloxía Celular e Molecular da Enfermidade de Párkinson é presentar a idea ao Comité de Ética. Tras ser aprobado, o experimento próbase en cultivos e despois en modelos animais ata que chega a indicios fiables. Neste momento, pódese acceder a mostras de pacientes. Un dos membros do equipo, indispensable segundo o líder do grupo, son as asociacións de pacientes —Párkinson Vigo, Párkinson Galicia, ACEM Santiago, Fundación DEGEN—, que colaboran co CiMUS ao donar mostras.
Ana Isabel Rodríguez explica que dan charlas nestes centros para presentar o traballo e recibir unha opinión dos pacientes, ademais de ofrecer a posibilidade de participar no estudo cedendo mostras biolóxicas: “Non sempre pedimos sangue, senón que tamén facemos cuestionarios onde se valora o estadio motor no que se atopan”. Pero outra maneira de conseguilas é traballando con neurólogos clínicos, quen diagnostican aos pacientes e ofértanlles formar parte do estudo clínico. Desas mostras, extraen as vesículas extracelulares e outra información para buscar correlacións entre o estadio do paciente e o contido das mostras.
Con todo, non todo se basea en mostras, tamén reproducen a enfermidade no laboratorio. “A enfermidade de párkinson ten unha limitación: non a padecen os animais, é exclusivamente humana“, sinala Jannette Rodriguez. Así, para conseguilo, adminístranse neurotoxinas ou proteínas alteradas en animais para producir a morte das células dopaminéxicas e poder reproducir a sintomatoloxía motora dos humanos. Outra posibilidade son os cultivos de células procedentes de animais ou humanos, “cada vez máis demandados polas limitacións da experimentación animal”.
E outras enfermidades neurodexenerativas?
Con todo, estudando o párkinson, unha enfermidade aínda sen cura como o alzhéimer, cabe preguntarse se as liñas de investigación deste grupo tamén están dirixidas a outras patoloxías neurodexenerativas. A resposta é que si: “Aínda que nos centremos no párkinson, estas enfermidades comparten moitos mecanismos en común“, sinala Ana Isabel Rodríguez. Así, os achados das liñas mencionadas poden traducirse en posibles avances na mellora doutras enfermidades.
Chegará unha cura definitiva?
“Anos, anos e anos”. Este é o tempo que a investigadora Rodríguez Pérez estima para que os achados do laboratorio cheguen aos pacientes. “No salto de modelos celulares a animais pérdense compostos que demostraron neuroprotección en cultivos e tamén no salto dos modelos animais a humanos”, afirma. O proceso de transformar unha nova molécula nun fármaco é longo, custoso e marcado por un elevado risco de fracaso. De media, poden transcorrer arredor de 20 anos desde o descubrimento dunha molécula con actividade ata a súa chegada ao mercado, xa que ao longo deste percorrido debe demostrar de maneira rigorosa tanto a súa eficacia como a súa seguridade.
Con todo, estamos ante unha enfermidade “multifactorial”, como sinala o profesor Labandeira. Só arredor dun 5-10% dos pacientes que padecen párkinson teñen unha orixe xenética clara, mentres que a maioría pode desencadearse por diversos factores, como contaminantes ambientais, alimentarios ou outros. Por iso, subliña que “a cura definitiva é moi complicada”. O que pode ser máis efectivo é coñecer os mecanismos polos que comezou a progresar a neurodexeneración a fin de controlar a enfermidade con tratamentos neuroprotectores. “Combinado, en certos casos, con terapias de substitución das células que morren, aplicando medicina personalizada“, sinala.
A importancia de divulgar
O máis importante é que estes achados non queden no laboratorio. Por iso, durante o Unistem Day achégase a ciencia ao estudantado de bacharelato da man dos responsables da organización do evento na USC Juan Parga, Jannette Rodríguez e Ana Rodríguez. Así, acudirán preto de 300 estudantes e profesorado procedentes dos centros educativos Colexio Compañía de María, IES Rosalía de Castro, Colexio M. Peleteiro, IES Arcebispo Xelmírez I, IES Arcebispo Xelmírez II, IES Pontepedriña, IES do Milladoiro e IES Lamas de Abade. “Serán quen compoñan o mundo de mañá, polo que é moi importante que estean ben informados”, sinala Parga Martín.
Así, esta iniciativa, como explica o investigador do CiMUS, é unha maneira de devolver á sociedade a confianza que deposita nos investigadores. Esta é a 18o edición do evento centrado en células nai, polo que a investigadora Ana Isabel Rodríguez lembra a súa maioría de idade: “Cando eu tiña 18 anos, non me imaxinaba que este tipo de ciencia se facía en Galicia“. Así, a fin de seguir avanzando no coñecemento, tamén piden un mellor e maior financiamento para fomentar a investigación en enfermidades como o párkinson.
