A mellor imaxe da eclipse total de Sol do próximo 12 de agosto de 2026 non será a da coroa solar recortada contra o ceo escuro, nin sequera unha secuencia de como a Lúa se pasea por diante da nosa estrela facendo a maxia de converter a tarde nunha noite única. A fotografía que realmente capturará a esencia do fenómeno será un primeiro plano da xente con ollos como pratos, gritando alborozada, quizais algunha bágoa silenciosa e esa expresión de estar a ver algo que non debería ocorrer, pero ocorre. Veremos miles de vídeos cun bulicioso estrondo que, curiosamente, non lembrabamos producir nós mesmos. Pero é este xesto que indica, dalgunha maneira, que tivemos ocasión de vivir unha experiencia insólita e bela, o que marca a paisaxe humana do asombro.
En 2023 Dacher Keltner, psicólogo da Universidade de California en Berkeley, onde dirixe o Berkeley Social Interaction Lab, publicou o libro AWE: The New Science of Everyday Wonder and how it Can Transform Your Life no que acumulou investigacións de case dúas décadas sobre a psicoloxía do asombro, que describe como unha poderosa maquinaria que conmove e transforma ao ser humano e o fai máis cooperativo, seica mellor. As eclipses son un bo exemplo deste mecanismo en acción.
Con motivo da eclipse que percorreu Estados Unidos en 2017, o psicólogo da Johns Hopkins University Sexan Goldy analizou as publicacións na rede social Twitter que se produciron ao redor da data do 21 de agosto, a da eclipse total. No seu estudo detectouse un significativo aumento de termos relacionados coa sorpresa, tamén con actitudes positivas e expresións relacionadas coa gratitude e o agarimo. Tamén cambiaba o uso de pronomes: usábase máis o “nós” que o “eu”. E sistematicamente facíao máis a xente na franxa de totalidade, aínda que o efecto duraba soamente 24 horas: ao día seguinte volvíase ao de sempre. Investigacións posteriores, solicitando tamén reaccións noutras eclipses, permitiron entender que son experiencias transformadoras para quen as vive, como se comprobou o 8 de abril de 2024 con outra eclipse total que percorreu América do Norte.
Que produce ese sentimento? Ramón Núñez, no seu recente libro Eclipses. Historia e ciencia da ocultación extemporánea do Sol, reproduce diversos testemuños de astrónomos e científicos que ao longo dos séculos viviron a experiencia dunha eclipse total, explicando como “é un suceso único, estraño, impresionante e conmovedor”. Todos os relatos teñen semellanzas nesa descrición do asombro vivido como unha experiencia moi persoal. Quizais a iso contribúa que ademais son fenómenos escasos: a probabilidade de contemplar unha eclipse desde un determinado lugar do planeta ao longo dunha vida humana é menos dun 25%.
Eclipses para a ciencia
Durante anos, profesionais da astronomía e a divulgación científica pensamos que as eclipses son o cabalo de Troia perfecto para coar a ciencia nas aulas e nas conversacións. O rechamante do fenómeno e a perfecta explicación que propón a astronomía para prognosticalos con exactitude parece unha estratexia impecable sobre o papel: a emoción atrae, o rigor explica e, ao final, o público sae gañando cunha dose de alfabetización científica. As masivas concentracións de público e o impacto nos medios de comunicación e as redes sociais dos lanzamentos de misións espaciais ou fitos como algún paseo espacial correlaciónanse cun maior interese pola ciencia e reforzan a identidade científica e a intención de involucrarse en actividades deste tipo. Con todo, existe unha brecha entre esta intención e a acción real.
Unha eclipse é un fenómeno que transcende o astronómico, o científico. O laboratorio que nos ofrece unha eclipse total ten atractivo desde ese punto de vista, pero sobre todo emociónanos. Mesmo desde unha perspectiva naturalista parece que as eclipses, máis que á mecánica celeste, apuntan a algo superior. Debemos conceder que a experiencia psicolóxica xerada cando os dous astros máis presentes na vida da humanidade xogan ao agocho durante uns minutos desármanos ante a maxestosidade do cosmos, lémbranos o pequenos que somos e, paradoxalmente, o moito que nos necesitamos, sempre nun marco social que non é nada astronómico. E onde as circunstancias sociais poden cambiar por completo a experiencia.
Neste sentido pronúncianse os antropólogos da Universidade de Belgrado Ivan Kovačević e Danijel Sinani, que analizaron dúas eclipses solares en Belgrado en circunstancias sociopolíticas moi diferentes: o primeiro en 1961 e o segundo en 1999. A curiosidade no primeiro caso, que foi ben informado desde as autoridades comunistas iugoslavas, converteuse en temor no segundo, xa como capital da Serbia poscomunista; mesmo se viviu pánico nas rúas. A eclipse, socialmente, é un significante baleiro disposto a ser inscrito polo relato dominante. E en moitos países séguese afirmando, por exemplo, que a eclipse é perigosa para as mulleres embarazadas. Mesmo nalgunhas eclipses se propagou a idea de que calquera muller debería permanecer na casa, non vaia ser.
Xornalismo ao rescate
Aí reside a responsabilidade do xornalismo. Non se trata de inventar unha épica artificial, senón de ordenar a emoción e construír un relato que non traizoe os feitos, pero que tampouco ignore que iso que está a ocorrer na retina dos espectadores é moito máis que a suma de órbitas e mecánica analítica. A tentación, con todo, é caer no exceso. Adóitase apuntar que a eclipse do 17 de abril de 1912, que foi todo un espectáculo con millóns de persoas observándoo en París, veu acompañado dun enorme interese polos medios de comunicación da época, tanto que chegou a eclipsar a noticia do afundimento do Titanic, ocorrido o día 15. O certo é que xa case ninguén lembra esa eclipse, desde logo, moito menos que a historia do transatlántico británico.
Agora vivimos na era do clickbait e os titulares esaxerados, da urxencia que se promove desde medios de comunicación e, sobre todo, desde certas redes sociais, así que cabe esperar unha avalancha de titulares sensacionalistas. Nas análises da última grande eclipse de masas, a que percorreu México, Estados Unidos e Canadá o 8 de abril de 2024, con máis de 40 millóns de persoas habitando na zona de totalidade, destacouse o aumento na circulación de teorías relacionadas coa fin do mundo ou coas conspiracións. Mesmo sectores como o dos terraplanistas, precisamente o colectivo que menos querería ver as eclipses que contradín a súa cosmovisión, viuse promocionado polos algoritmos, de forma que as imaxes e vídeos falsos acababan sendo máis populares que as retransmisións oficiais. Non me atrevo a predicir que sucederá agora, cunhas eclipses que van vivir de cheo na moda das intelixencias artificiais xenerativas.
A pesar de todo, quero pensar que o xornalismo pode ser a solución. O público non necesita titulares esaxerados, porque basta con transmitir adecuadamente o marabillosa que será, sen dúbida, a observación da eclipse. Para gozalo non fai falta ser un experto en astronomía, senón simplemente seguir unha serie de recomendacións lóxicas. Isto é o que hai que contar, introducindo a importancia de programar que faremos os próximos 12 de agosto de 2026, 2 de agosto de 2027 e 26 de xaneiro de 2028.
Contaremos como mirar ben. E mirar ben, no caso dunha eclipse, implica tamén saber que o fenómeno ten consecuencias moi terreais: atascos, saturación de servizos, riscos oculares e, como demostra un estudo da Universidade de Toronto, un aumento significativo de accidentes mortais de tráfico, especialmente en zonas próximas á franxa de totalidade.
Ademais, e isto é un rogo aberto a quen traballa na comunicación científica, podemos aproveitar para transmitir o interesante do fenómeno. Haberá xente que non se sinta movida a observalo e menos conmovida ante a idea da eclipse total. Pero sabemos que hai persoas que lembrarán toda a súa vida algún destas eclipses. Leremos saborosos titulares e pezas xornalísticas, pero, sobre todo, teremos eses recordos e, quizais, alguén grave un vídeo de como quedamos embobados mirando o ceo durante eses minutos.
Este artigo foi publicado orixinalmente en Science Media Centre España.
