O investigador posdoutoral Luis M. Mateo é o novo beneficiario dunha Branco Weiss Fellowship, unha das axudas internacionais máis prestixiosas dirixidas a científicos novos que desenvolven proxectos innovadores e afastados das liñas de investigación convencionais. A axuda permitirá que o investigador do Centro Singular de Investigación en Química Biolóxica e Materiais Moleculares (CiQUS) da Universidade de Santiago (USC) desenvolva durante o próximos cinco anos o seu proxecto no centro compostelán, onde forma parte do grupo dos profesores Diego Peña e Dolores Pérez.
A Branco Weiss Fellowship, con sede na ETH Zúric, ofrece a investigadores posdoutorais de calquera disciplina a posibilidade de avanzar en ideas científicas orixinais de xeito independente e na institución académica que consideren máis adecuada. O programa selecciona cada ano un máximo de 10 novos fellows. Con esta concesión, Mateo convértese no segundo investigador español en obter este proxecto e nun dos primeiros en desenvolvelo en España.
A axuda, dotada con ata 600.000 francos suízos (635.000 euros aproximadamente) ao longo de cinco anos, ofrece a Mateo un grao de autonomía pouco habitual en etapas temperás da carreira científica. Este financiamento permitiralle comezar a construír o seu propio equipo e consolidar unha liña de investigación propia desde a USC.
“Esta axuda supón unha oportunidade excepcional para explorar unha idea arriscada coa liberdade e o tempo necesarios para facela medrar. Poder desenvolver o proxecto no CiQUS, dentro dunha contorna científica que combina síntese química, nanociencia e estudo de materiais moleculares, permitirá abordar preguntas que dificilmente poderían exporse desde unha única disciplina”, sinala Luis M. Mateo.
Moléculas estables que se activan baixo demanda
O proxecto aborda o estudo das ftalocianinas. Estes compostos atópanse entre as moléculas máis robustas coñecidas. A súa extraordinaria estabilidade e a súa intensa cor —froito da interacción coa luz— convertéronas en exitosos pigmentos na industria automobilística, por exemplo. A nivel académico, as súas propiedades espertaron un enorme interese para o desenvolvemento de materiais funcionais. Pero esa mesma robustez ten un prezo: unha vez preparadas, resulta extraordinariamente difícil modificar a súa estrutura.
PhthalocyanYnes quere converter esa limitación nunha oportunidade. O proxecto expón introducir, dentro desta ftalocianina tan estable, todo o contrario: un fragmento de arino, un intermedio molecular extremadamente reactivo que existe durante apenas unha fracción de segundo. O desafío consiste en aproveitar ese breve instante de reactividade e lograr a transformación selectiva, por exemplo, mediante reaccións de cicloadición.
Se esta estratexia funciona, permitiría cambiar radicalmente a forma de explorar a química das ftalocianinas. En lugar de deseñar e sintetizar cada nova molécula desde o principio, un mesmo precursor avanzado podería dar acceso a familias enteiras de estruturas diferentes mediante modificacións nas últimas etapas da síntese. O obxectivo é abrir un espazo químico ata o de agora inaccesible e converter as ftalocianinas en plataformas moleculares moito máis programables.
O proxecto combinará síntese química en disolución, espectroscopía avanzada, modelización computacional e caracterización de moléculas individuais. Esta nova química utilizarase para explorar arquitecturas moleculares que hoxe resultan difíciles de construír, entre elas híbridos asimétricos de ftalocianinas e nanoestructuras de carbono, redes moleculares estendidas e nanografenos con propiedades ópticas, electrónicas e magnéticas axustables. Estes resultados poderían abrir novas vías para o desenvolvemento de materiais funcionais con aplicacións en optoelectrónica e tecnoloxías cuánticas.
Unha traxectoria vinculada ao CiQUS
Luis M. Mateo incorporouse ao CiQUS en 2021 como investigador posdoutoral no marco do proxecto ERC Synergy Grant MolDAM baixo a supervisión do profesor Diego Peña. Entre 2022 e 2024 foi investigador Juan de la Cierva, convocatoria na que obtivo a segunda mellor puntuación nacional na área de Química. Desde 2024 continúa a súa actividade no centro, vinculado o grupo do profesor Peña.
Nativo de Berna (Suíza), onde se formou como químico, realizou posteriormente a súa tese doutoral na Universidade Autónoma de Madrid e en IMDEA Nanociencia, centrando desde entón a súa traxectoria investigadora na química orgánica, o deseño molecular, a nanociencia, os materiais moleculares e a química de superficies.
A concesión desta axuda permitirá que o proxecto se desenvolva integramente no CiQUS, reforzando a capacidade do centro para atraer e consolidar talento investigador emerxente e para impulsar liñas científicas de alto risco e elevado potencial transformador. O CiQUS conta co selo María de Maeztu como Unidade de Excelencia e co recoñecemento CIGUS da Xunta de Galicia, que acreditan a calidade e o impacto da súa investigación. O centro recibe apoio financeiro da Unión Europea a través do Programa Galicia FEDER 2021-2027.
