Sara Abalde-Cela comezou as súas andanzas na ciencia na Universidade de Vigo, onde se converteu en doutora en nanotecnoloxía. Case 20 anos despois dos seus inicios, e tras o seu paso polo Reino Unido e Portugal, a investigadora regresa a Galicia grazas ao programa Oportunius da Xunta, que ten como obxectivo atraer e reter a investigadores de excelencia para que desenvolvan a súa carreira científica na comunidade. O seu regreso está ligado á traxectoria excelente da investigadora galega, que lle permitiu acadar unha ERC Consolidator Grant polo seu proxecto OBSERVER e converterse agora en investigadora principal do Centro Singular de Investigación en Química Biolóxica e Materiais Moleculares (CiQUS) da Universidade de Santiago de Compostela (USC), onde construirá dende cero un grupo de investigación propio.
“O meu obxectivo é desenvolver ferramentas para que os biólogos poidan facer grandes descubrimentos”. Esta é a misión que se formula Abalde Cela dentro da súa carreira científica, a súa paixón. Con todo, foi unha decisión que tardou en chegar tras momentos de indecisión: despois do seu paso como doutoranda pola Universidade de Vigo e Cambridge, fixo un parón onde traballou no centro tecnolóxico AIMEN antes de volver á vida académica no International Iberian Nanotechnology Laboratory (INL). Pasou da ciencia á industria. Con todo, volveu ao laboratorio a través do INL en Portugal mais de dez anos, última estancia antes de volver a Galicia, máis concretamente a Santiago de Compostela.
A actual investigadora do CiQUS, contratada a través dun contrato de investigadora distinguida Oportunius pola Xunta de Galicia, centra a súa liña en estudar a comunicación celular como un proceso dinámico e multinivel, superando as limitacións das técnicas actuais, como a fluorescencia ou as imaxes microscópicas. O obxectivo final do proxecto OBSERVER é desenvolver unha plataforma optofluídica para coencapsular células de cancro e células inmunes a nivel individual, monitorizar as súas interaccións en tempo real e analizar despois a súa expresión xenética, o que permitirá afondar máis en procesos como a metástase.
Entre a industria e o laboratorio
“Comecei en AIMEN porque non estaba segura do mundo académico e quería probar algo preto da industria”, sinala a investigadora Oportunius sobre o seu paso polo centro tecnolóxico que conta cun percorrido en proxectos Ignicia. A pesar da súa situación estable no Porriño, decidiu que, finalmente, o seu camiño era ser investigadora: “Estaba disposta a pasar por todo ese death valley e ver a onde chegaba”.
Así descubriu que prefería explorar as súas propias ideas, ler e escribir antes que ir ao laboratorio: “Cáusanme curiosidade as preguntas non cubertas pola tecnoloxía e os coñecementos que temos”, sinala a investigadora. Así, explica que nun grupo de 30 persoas, aínda que xa tiña o seu propio equipo e actuaba como investigadora principal, o ERC ábrelle a oportunidade de liderar e tomar as súas propias decisións científicas. Na súa carreira foi fundamental conseguir a ERC Consolidator Grant polo seu proxecto científico para poder levar a cabo a súa investigación en Galicia e no CiQUS. “Puiden volver a un centro de excelencia e cun camiño moi específico para desenvolver a miña idea”, explica Abalde-Cela.
Comunicación das células
Durante moitos anos, o paradigma na investigación da comunicación celular era estudar as células de forma individual, pero agora existe un cambio, o contacto entre células. Así, con novos mecanismos como a nanotecnoloxía ou a microfluídica, a investigadora é quen de interrogar ás células individuais para, por exemplo, saber cales van crear metástase co paso do tempo. Nun inicio, a xenómica e transcriptómica podían discernir a importancia dunha célula específica entre miles delas a través da súa secuenciación; con todo, esquecíase unha parte da comunicación, os metabolitos, que teñen un rol fundamental para a comunicación celular. Outras tecnoloxías, como as imaxes microscópicas ou a fluorescencia, teñen limitacións, pois non permiten analizar moitas células ao mesmo tempo.
Así, o proxecto OBSERVER trata de buscar unha alternativa ás tecnoloxías existentes para “ter acceso a todas as capas da comunicación celular”, e interrogar, de forma simultánea, tanto células de cancro como células inmunes. “Busco observar dunha forma moito máis completa estas comunicacións entre células”, explica a investigadora.
Sara Abalde-Cela pon o foco, sobre todo, nas limitacións das técnicas actuais. As plataformas monomodais interrogan unha soa expresión á vez, en tempo real e a escala de células individuais. Con todo, sinala que as que non perden multimodalidade, perden resolución: “Tes que sacrificar unha cousa ou outra”, apunta. Por exemplo, as técnicas de imaxe permiten observar ata dúas células e precisan equipamento específico, como unha placa e o microscopio, co problema principal de que os investigadores non son conscientes de todo o que pasa e perden a dimensión temporal. “Eu quero desenvolver un método co que sacrificar o menor número de parámetros”, explica.
A investigadora achegouse á tecnoloxía microfluídica por primeira vez en Cambridge, que permite a manipulación de líquidos e células de forma eficiente, con acceso a desenvolver plataformas onde os biólogos poidan interrogar miles destas interaccións celulares.
Procura da interdisciplinariedade
O proxecto OBSERVER combina microfluídica, nanobiosensores e análise avanzada de datos. Entre os límites principais está a reproducibilidade dos experimentos e a robustez, xa que as nanopartículas teñen propiedades ópticas particulares —é o que Abalde denomina optofluídica—. Este problema require, fundamentalmente, microfabricación e nanofabricación avanzada. Tamén hai que ter en conta a integración dunha análise avanzada de datos, xa que neste proxecto conflúen datos de moitas naturezas. “Integramos datos multimodais: imaxes de células no microscopio, lonxitudes de onda ou letras do xenoma, ademais dos datos clínicos dos pacientes”, explica. Todo ten que estar normalizado para despois poder traballar cos datos.
A volta a Galicia
Nos próximos dez anos, a investigadora Abalde-Cela ten moitos soños arredor da súa investigación. Por exemplo, descubrir novas vías metabólicas coas que as células se comunican de forma efectiva a longa distancia, ou estudar a memoria colectiva celular —se unha célula se comunica con outra, e esta cunha terceira, canta información da primeira célula queda na terceira—. Todo isto está dentro dun plan de investigación a 15 anos onde desenvolver achados dende o CiQUS a nivel biolóxico e tecnolóxico. E todo feito en Galicia.
“Oportunius é un dos programas máis ambiciosos e competitivos do panorama europeo”, subliña a investigadora, que asegura que se trata dun programa que premia o talento e o esforzo dos científicos. Ademais, apunta ao seu contrato con salario competitivo que brinda estabilidade: “Sen Oportunius teríame sido moi difícil tomar a miña decisión; o recoñecemento é algo moi escaso”. Así, con grande ilusión, a galega Sara Abalde-Cela volve ao seu fogar con orgullo, ilusión e “responsabilidade de estar á altura”.













