Estados Unidos, Suecia, Italia. Estes son algúns dos contextos universitarios nos que traballou Marco Armiero, o historiador ambiental que se integrou este ano no Centro de Investigación Interuniversitario das Paisaxes Atlánticas Culturais (CISPAC) da Universidade de Santiago (USC), que chega a Galicia a través do programa Oportunius, unha iniciativa da Xunta de Galicia para atraer e reter talento científico e innovador á comunidade. O investigador de orixe italiana procede da Universidade Autónoma de Barcelona e lidera un proxeco sobre a relación entre Igrexa católica e medio ambiente, co que conseguiu unha Advanced Grant de 2,5 millóns de euros.
“Na miña vida académica mesturáronse sempre as motivacións persoais, os afectos, os estímulos intelectuais e as oportunidades como medrar”. Así comeza a narración sobre a súa traxectoria investigadora, ao longo da que se foi atopando con referentes do seu eido de coñecemento como o profesor Donald Worster, con quen tivo a oportunidade de estudar en Kansas en 1999. Neste contexto de crecemento persoal, o CISPAC resúltalle ao historiador “extremadamente atractivo”, sobre todo pola súa interdisciplinaridade e ambición.
Con todo, na chegada de Marco Armiero a Galicia agóchase tamén unha fermosa vontade persoal: está casado coa profesora Stefania Barca, docente na USC e investigadora asociada ao CISPAC, da que, durante décadas, tivo que vivir afastado entre traballos en diferentes países. “Tivemos a oportunidade de reencontrarnos aquí”, comparte. Ademais, engade unha cuestión que está á orde do día no contexto da investigación: “Pregúntome se non habería que reflexionar sobre un modelo de vida académica que parece non ter en conta os afectos e os coidados”. Así, o historiador ambiental é gratamente recibido en Galicia e, máis concretamente, no CISPAC.
O enfoque ecoloxista da Igrexa católica
O Oportunius informa de que o pontificado do Papa Bergoglio marcou un xiro ecoloxista crucial para a Igrexa católica e a encíclica Laudato Si, escrita polo Papa Francisco, considérase un texto fundamental neste contexto. Pero, o equipo pregúntase: Cales foron os momentos decisivos? Que resistencias houbo? “Queremos estudar a historia do interesa da Igrexa polas cuestións ecolóxicas dende os anos setenta ata o pontificado de Francisco”, sinala o novo integrante do CISPAC. Con todo, explicita que non se trata dun proxecto celebrativo nin confesional: non interesa demostrar que a Igrexa fose ecoloxista ou antiecoloxista, senón dende unha perspectiva concreta. Así, o proxecto, recoñecido cunha Advanced Grant, estrutúrase arredor de cinco estudos de caso en Filipinas, Brasil, Estados Unidos, Sudáfrica e Italia, ademais duoha investigación paralela sobre o papel da Santa Sé nas Nacións Unidas en relación coas cuestións ecolóxicas. “Será unha excelente oportunidade para traer a Santiago de Compostela investigadores novos de todo o mundo”, informa Marco Armiero.
Armiero comeza por explicar que os historiadores da Idade Media explicaron ata que punto a Igrexa católica, a través dos seus mosteiros, contribuíu a configurar a paisaxe europea. “Canto máis nos achegamos á época contemporánea, menos poderosa parece esta influencia“, sinala. Con todo, sinala o papel indudable da Igrexa en conflitos ecolóxicos como, por exemplo, as loitas contra o extractivimos en América Latina ou en Filipinas; nas loitas contra a enerxía nuclear nos Estados Unidos; as loitas pola terra en Brasil, ou as loitas contra a contaminación en Italia.
“A Igrexa tamén proporcionou ferramentas interpretativas para abordar e comprender as crises ecolóxicas”, subliña, xa que, por exemplo, nos desastres tratan de despolitizar os acontecementos, chorando polas vítimas sen nomear os responsables. Con todo, o proxecto liderado por Marco Armiero abordará a cuestión dende a teoloxía da liberación, que, pola contra, propón unha lectura política do pecado en termos de opresión social e defende a necesidade de liberarse do mal a través da emancipación social.
Novas iniciativas no CISPAC
“O programa Oportunius é extremadamente xeneroso, quizais único no seu xénero”, comenta Marco Armiero, a quen esta iniciativa permitiu crear o Radical Environmental Humanities Hub (REH₂), un novo laboratorio internacional e interdisciplinar do CISPAC comprometido coa coprodución de coñecemento para “unha transformación socialmente xusta” e “poñer as humanidades ao servizo dos grandes desafíos da crise ecolóxica contemporánea” —cambio climático, migracións, guerras, pandemias, contaminación—. “Este centro da USC ten unha actitude xenerosa e aberta, algo que non sempre é habitual no mundo académico”, subliña.
A internacionalización da investigación feita en Galicia
A incorporación de Marco Armiero ao programa Oportunius eleva a 28 o número de investigadores contratados pola Xunta: “Ofrece un contrato permanente e proporciona apoio para crear un grupo de investigación dende cero“. Así, coa súa chegada a Galicia, unha das cousas que lle gustaría aportar ao italiano no sistema investigador de Galicia é a internacionalización: por unha banda, reforzando o Radical Environmental Humanities Hub e, por outra, tendo a vontade de crear un máster que sitúa ao CISPAC no mapa a través dunha innovadora proposta docente.
