En 2005, España ratificou o Convenio Marco da Organización Mundial da Saúde (OMS) para o Control do Tabaco, dando inicio a unha etapa de desenvolvemento normativo orientada a reducir o consumo e a protexer á poboación fronte ao fume ambiental de tabaco (HAT). Desde entón, implementáronse medidas clave, como a regulación de espazos sen fume ou as restricións á publicidade, que tiveron un impacto claro na saúde pública.
Con motivo dos 20 anos da súa aplicación, o grupo de traballo de tabaco da Sociedade Española de Epidemioloxía analizou como cambiaron os indicadores e o ecosistema de control do tabaquismo en España, o que permite facer balance dos avances e dos retos pendentes.
Un avance incompleto
Tras a aprobación das leis de 2005 e 2010, un dos cambios máis evidentes foi a redución da exposición ao HAT, especialmente en espazos públicos pechados. Estas leis contribuíron a modificar normas sociais ao redor do consumo de tabaco e a diminuír a exposición involuntaria da poboación, cun impacto directo na redución da carga de patoloxías asociadas. Así, estudos realizados en España observaron un descenso na taxa de ingresos hospitalarios por doenzas cardiovasculares e enfermidade pulmonar obstrutiva crónica tras a implementación das citadas leis.
Porén, este avance non foi completo: nos últimos anos obsérvase certa estabilización e persisten niveis elevados de exposición ao HAT en espazos abertos como as terrazas de hostalaría, onde se detectaron concentracións de nicotina ambiental comparables ás de vivendas de persoas fumadoras.
En paralelo, o descenso da prevalencia de consumo de tabaco foi máis lento do esperado. Aínda que diminuíu respecto a décadas anteriores, continúa sendo elevada. En 2020, o 22,1% da poboación adulta en España fumaba e en 2023, a porcentaxe situábase no 19,3%. Ademais, tampouco se produciu unha aceleración clara no abandono do consumo tras a implementación das principais medidas regulatorias.
Desigualdades persistentes e novos retos
O impacto do tabaco na saúde segue sendo moi elevado. En España, estímanse entre 50.000 e 60.000 mortes anuais atribuíbles ao seu consumo, o que o sitúa como unha das principais causas evitables de mortalidade. Así mesmo, esta carga presenta diferenzas importantes por sexo: mentres que en homes a mortalidade atribuída está a diminuír, en mulleres continúa en ascenso, reflectindo a evolución máis tardía da epidemia de tabaquismo nelas.
Ao mesmo tempo, continúanse observando desigualdades no consumo de tabaco, xa que segue sendo máis frecuente en persoas con menor nivel educativo, especialmente en homes. Ademais, o abandono do hábito é menos probable nese grupo, sen distinción de sexos. Isto contribúe a consolidar un patrón de desigualdade en saúde que expón importantes desafíos para as políticas de prevención.
Adicionalmente, o contexto actual é máis complexo que hai dúas décadas. A aparición de novos produtos, como os cigarros electrónicos, o tabaco quentado ou as bolsas de nicotina, modificou os patróns de consumo, sobre todo entre poboación nova. Isto expón novos retos regulatorios.
A iso súmase que algunhas medidas recomendadas a nivel internacional, como o empaquetado neutro ou unha maior fiscalidade, non se implantaron plenamente en España. Tamén persisten formas de promoción indirecta dos produtos do tabaco, especialmente en contornas dixitais como as redes sociais, que seguen sendo difíciles de controlar.
Do control ao ‘endgame’: o reto das próximas décadas
A pesar das limitacións, os avances logrados nestas dúas décadas foron posibles grazas á acción coordinada de institucións públicas, sociedades científicas, organizacións sociais e unha cidadanía cada vez máis implicada. Este esforzo conxunto permitiu xerar evidencia, impulsar medidas regulatorias e consolidar o control do tabaquismo como unha prioridade en saúde pública.
Na actualidade, o enfoque está a evolucionar cara a estratexias máis ambiciosas, coñecidas como endgame, que expoñen reducir a prevalencia de fumadores por baixo do 5%. Algúns países europeos xa incorporaron estes obxectivos nas súas políticas públicas e España iniciou o camiño co Plan Integral de Prevención e Control do Tabaquismo 2024-2027, que expón avanzar cara a unha xeración libre de tabaco para 2040.
Con todo, a situación actual mostra que o obxectivo está aínda lonxe de alcanzarse. Avanzar nesa dirección requirirá reforzar as medidas existentes, poñer en marcha novas formas de control do tabaquismo, abordar de maneira específica as desigualdades sociais, mellorar a regulación de novos produtos e reforzar o apoio social e político.
Vinte anos despois da ratificación do Convenio Marco, a evidencia é clara: as políticas de control do tabaquismo funcionan. O reto agora é aplicalas con maior intensidade e adaptalas a un contexto cambiante para seguir reducindo o impacto do tabaco na saúde da poboación.
Artigo escrito co asesoramento da Sociedade Española de Epidemioloxía.
Cláusula de divulgación: Membro do grupo de traballo de tabaco da Sociedade Española de Epidemioloxía.
Membro do grupo de traballo de tabaco da Sociedade Española de Epidemioloxía.
Mónica Pérez Ríos non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
