O aumento da poboación mundial, que superará os 11.000 millóns a finais deste século, supón un enorme desafío que implica un reenfoque completo do modelo de produción e consumo alimentario. De seguir co actual, a intensidade de material e de enerxía requirida será superior á capacidade que ofrece o noso planeta.
Para lograr a sustentabilidade, os consumidores debemos adoptar dietas nutritivas e seguras cun menor impacto, nas que o peixe ten un papel fundamental.
Composición nutricional do peixe
O peixe é unha excelente fonte de enerxía, proteínas de alta calidade, minerais, vitaminas e, especialmente, ácidos graxos poliinsaturados de cadea longa, denominados usualmente omega-3, principalmente o eicosapentaenoico (EPA) e o docosahexaenoico (DHA).
É ademais un dos principais compoñentes en varios patróns dietéticos saudables recomendados internacionalmente, como a dieta mediterránea, a dieta atlántica, a dieta nórdica ou a dieta xaponesa. Todas elas caracterízanse por ser un dos parámetros clave da elevada esperanza de vida dos países que as seguen.
Con todo, os efectos beneficiosos para a saúde do consumo de peixe na dieta puxéronse en dúbida pola presenza de metilmercurio en especies de gran tamaño. Nun estudo realizado en España, avaliáronse os contidos de metais pesados en varios peixes frescos, enlatados e conxelados. O 98,8% das mostras analizadas situáronse por baixo do límite máximo tolerable e un 26,6% das mostras estaban por baixo do límite de detección analítico (isto é, presenza nula ou insignificante).
As concentracións máis altas de mercurio atopáronse en especies depredadoras como a quenlla gato fresca (0,698 mg/kg) e o peixe espada (0,540 mg/kg). Segundo a inxestión semanal tolerable (IST) definida pola Autoridade Europea de Seguridade Alimentaria, o consumo de peixe pode considerarse seguro, aínda que se podería superar a IST no caso de consumo excesivo (diario) de especies de peixes de gran tamaño.
A presenza de selenio –o peixe é a segunda fonte dietética deste mineral despois do pan na poboación española– exerce adicionalmente unha acción de protección fronte aos efectos potencialmente tóxicos do mercurio.
Beneficios para nais e lactantes
O desenvolvemento cerebral está estreitamente condicionado pola alimentación, de forma especialmente crítica durante os 1.000 primeiros días de vida, que abarcan o embarazo, o nacemento e ata o final do segundo ano. Neste período, os ácidos graxos omega-3 desempeñan un papel crucial
Durante a xestación, a placenta facilita o paso preferente de DHA ao feto, producíndose a maior concentración no cerebro e retina durante o terceiro trimestre de embarazo. Tras o parto, a lactación materna continúa achegando cantidades relevantes destes lípidos estruturais.
Un recente estudo con 771 mulleres embarazadas en España observou que só un 25% delas cumpría as recomendacións sobre a inxestión de peixe. Estes datos confirman análises previas onde máis do 50% das mulleres tiñan inxestións deficientes de ácidos graxos omega-3.
Na práctica clínica, a inxestión materna de peixe dentro dun patrón dietético saudable asociouse con beneficios perinatais. Achega DHA, vitamina A, selenio, e iodo, cuxo contido no leite materno depende da achega dietética destes compostos na nai. As mulleres vexetarianas e veganas deben inxerir suplementos con todos estes compostos tanto no embarazo como na lactación.
A infancia e adolescencia
O patrón alimentario dos nenos e adolescentes españois evolucionou cara a unha menor adherencia ás dietas tradicionais. O estudo ALADINO 2023 da Axencia Española de Seguridade Alimentaria e Nutrición, realizado nunha mostra de 12.678 escolares de 6 a 9 anos, mostra un elevado número de escolares con exceso de peso (36,1%), o que se asocia a un consumo insuficiente de alimentos saudables como o peixe e a un incremento de produtos que deberían consumirse de forma ocasional.
O consumo regular de peixe e mariscos protexe e inhibe procesos inflamatorios, claves na progresión cara a obesidade, diabetes tipo 2, dislipidemia, enfermidade cardiovascular e outros trastornos metabólicos.
O estudo GALIAT, o primeiro ensaio clínico levado a cabo con dieta atlántica nunha poboación de Galicia (250 familias: 720 adultos e nenos), conclúe que a intervención nutricional a nivel familiar mostra efectos beneficiosos na mellora do perfil lipídico e diminúe a adiposidade.
Outro factor importante é o destacado papel do ácido omega-3 no desenvolvemento dunha microbiota intestinal equilibrada. Máis de 300 patoloxías parecen asociarse a un desequilibrio na mesma (disbiose).
Risco cardiovascular
A evidencia científica acumulada durante as últimas décadas estableceu de maneira consistente unha asociación inversa entre o consumo de peixe e o risco de desenvolver patoloxía cardiovascular. Unha metaanálise do 2021, que incluíu datos de 58 países, demostrou que un consumo mínimo de 175 gramos de peixe semanalmente asóciase con menor risco de eventos cardiovasculares e mortalidade.
A protección cerebrovascular tamén é un elemento beneficioso derivado do consumo de peixe. Unha metaanálise do 2024, que recolleu datos de 35 estudos e case 900.000 pacientes, concluíu que o consumo de peixe é capaz de reducir o risco de desenvolvemento de enfermidade de Alzheimer e demencia nun 20 e 18%, respectivamente.
A protección cerebrovascular tamén se estende á prevención do ictus (primeira causa de morte en mulleres españolas).
Envellecemento saudable
En xeral, un envellecemento saudable relaciónase, desde un punto de vista nutricional, con dietas baixas en graxas saturadas e carbohidratos, ricas en verduras, froitas, froitos secos, cereais e peixe.
Un dos apartados básicos dun envellecemento saudable é a autonomía. A evidencia mostra que factores como a dieta e a actividade física poden reducir de maneira substancial o risco de presentar fraxilidade –diminución das reservas funcionais e da resistencia do organismo a factores de estrés– en anciáns.
Ademais, un consumo de 175 gramos semanais de peixe supoñen unha redución de mortalidade cardiovascular (entre un 15% e un 27%). Tamén se constatou a asociación entre un consumo frecuente de peixe (especialmente azul) e unha menor incidencia de certos tumores (especialmente dixestivos) en anciáns.
E ademais, sostible
O peixe que procede da frota europea, especialmente da frota artesanal, e que cumpre cos parámetros ambientais estipulados pola lexislación pode considerarse sostible: achega valor económico, permite a soberanía alimentaria baseada na tradición cultural e respecta o medio ambiente.
Consumir pescado tres veces por semana permite manter a pegada de carbono da nosa alimentación ao redor de 3 quilogramos de dióxido de carbono (CO₂) por persoa e día, considerando unha inxestión media de 2.100 quilocalorías diarias nunha dieta atlántica ou mediterránea. Así, as dietas atlántica e mediterránea atópanse entre as dietas mundiais con mellor perfil ambiental, considerando como indicador tanto a pegada de carbono como a pegada hídrica.
O peixe azul ten unha pegada de carbono que oscila entre 500-850 gramos de CO₂ por cada 100 gramos de proteína: 550 para a cabala, 646 para a sardiña e 790 para o bonito.
O peixe branco (por exemplo, a pescada) tamén posúe un valor de 880 gramos de CO₂ por cada 100 gramos de proteína ao considerar o palangre como técnica de pesca.
Considerando a achega de proteína, os valores son da orde de magnitude dos produtos lácteos, as verduras e legumes, e inferior á maioría das froitas e a carne. Os valores da pegada hídrica do peixe fresco son practicamente nulos, os máis baixos en comparación con calquera tipo de alimento.
Hai aspectos das dietas tradicionais que se deben conservar e potenciar, comer peixe é un deles: é bo para a saúde das persoas e para a saúde do planeta en todas as etapas do ciclo de vida.
*Gumersindo Feijoo Costa é catedrático de Enxeñería Química no Centro de Excelencia CRETUS da Rede CiGUS da Universidade de Santiago de Compostela. Ángel Gil é catedrático do Departamento de Bioquímica e Bioloxía Molecular II. da Universidade de Granada. Elvira Larqué é catedrática de Fisioloxía no Insituto Murciano de Investigación Biosanitaria Pascual Parrilla (IMIB) da Universidade de Murcia e forma parte da Rede de Investigación en Saúde Materno-Infantil e do Desenvolvemento (RICORS-SAMID) do Instituo de Saúde Carlos III (ISCIII). Federico Cuesta Triana é xefe de sección de Xeriatría no Hospital Clínico San Carlos de Madrid e profesor asociado de Ciencias da Saúde na Universidade Complutense de Madrid. Guillermo Aldama López forma parte da Unidade de Cardioloxía Intervencionista do Complexo Hospitalario Universitario da Coruña dentro do SERGAS. Rousara Leis Trabazo é catedrática de Pediatría da Universidade de Santiago de Compostela e coordinadora da Unidade de Gastroenteroloxía, Hepatoloxía e Nutrición Pediátrica do Hospital Clínico Universitario de Santiago.
Cláusula de divulgación: As persoas asinantes non son asalariadas, nin consultoras, nin posúen accións, nin reciben financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declararon carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado anteriormente.
