En 1838, a ciencia comezou a interesarse pola lonxevidade nun contexto no que a esperanza de vida apenas alcanzaba os 40 anos. Co tempo, descubriuse que os factores xenéticos, ambientais e relacionados co estilo de vida inflúen no envellecemento saudable e poden permitir que algunhas persoas superen os 100 anos de idade. Neste senso, un equipo multidisciplinar que conta coa participación de investigadores de institucións galegas, como Rosa Meijide Faílde ou Roberto Fernández, publicou recentemente un estudo na revista Nutrients que afonda na cuestión de se a Dieta Atlántica do Sur de Europa (SEAD) pode ser un factor clave na prolongación da esperanza de vida en Galicia.
A investigación céntrase na provincia de Ourense, unha das provincias españolas con maior proporción de centenarios: un 0,123% da súa poboación ten 100 anos ou máis, moitas veces sen desenvolver enfermidades crónicas graves ou retardándoas ata despois dos 85 anos.
O estudo baséase en entrevistas a unha mostra de 156 persoas centenarias que viviron máis da metade da súa vida en Ourense. Debido ao frecuente deterioro cognitivo nestas idades, en moitos casos foron os familiares ou coidadores quen achegaron información detallada sobre as súas vidas. A investigación abrangueu toda a provincia, aínda que a maior concentración de centenarios atopouse na súa zona occidental.
“Hai máis incertidume que certeza respecto aos determinantes da lonxevidade”, advirten os autores. Aínda que a importancia da alimentación na saúde e prevención de enfermidades é amplamente recoñecida, os datos empíricos sobre o impacto dos hábitos nutricionais e da inxesta calórica seguen a ser limitados.
A relevancia da Dieta Atlántica do Sur de Europa
As persoas centenarias e supercentenarias -aquelas que acadan os 110 anos ou máis- presentan perfís epixenéticos máis novos do agardado para a súa idade. Isto significa que amosan un retraso nos cambios típicos do envellecemento, como a metilación do ADN, e mesmo poden transmitir esta característica ás xeracións seguintes.
Neste contexto, fálase das chamadas ”dietas epixenéticas”, que inclúen alimentos capaces de influír nas modificacións químicas do ADN asociadas ao envellecemento. Entre os compostos naturais máis destacados atópanse o selenio (presente en ovos, peixe ou mariscos), a esperdimina (en queixo curado, soia ou xermes de trigo), e compoñentes dietéticos como o té verde.
A nivel global, algunhas rexións coñecidas como Zonas Azuis destacan polos seus altos índices de lonxevidade. Nelas, a dieta baséase no consumo de alimentos frescos e pouco procesados, moitas veces cultivados en hortas propias. Pola contra, os alimentos ultraprocesados asócianse cun aumento da incidencia de enfermedades crónicas.
Así, Galicia segue o modelo da Dieta Atlántica do Sur de Europa, sendo a comunidade autónoma que máis alimentos frescos consome e a que menos recorre a ultraprocesados. “A SEAD recoñécese como un patrón dietético eficaz para a prevención de enfermidades crónicas”, destacan os autores do estudo, unha afirmación respaldada por numerosas investigacións científicas e estudos clínicos.
As bases da dieta centenaria
A gran pregunta é: que tipo de alimentación seguen os centenarios de Ourense para chegar con tan boa saúde a idades tan avanzadas?
O máis habitual é facer tres comidas ao día, ás veces catro, incluíndo a merenda ou a media mañá, hábitos asociados a madrugar para traballar no campo ou coidar o gando. Tamén destaca unha dieta de porcións pequenas.
Consomen moitas hortalizas do xénero Brassica (verza, grelos, brócoli), grazas ás hortas propias ou ás redes veciñais. Ademais, contan cun alto valor anticanceríxeno, antiinflamatorio e antioxidante a causa de compostos bioactivos como os sulforafanos. Tamén comen tomates e cebolas, ademais de legumes como as lentellas e as fabas. E, en menor variedade pero con frecuencia, froitas como mazás, peras, uvas, cereixas, marmelos ou cirolas.
A carne de porco é a máis consumida, seguida da de polo e coello. O pescado, en cambio, só aparece no menú unha ou dúas veces por semana, sobre todo o azul (sardiña, xurel) “debido á asequibilidade e accesibilidade”. Deste xeito, conságrase como un dos elementos principais da SEAD, rico en ácidos graxos omega-3 que preveñen as enfermidades cardiovasculares. A pescada e o bacallau tamén están presentes, pero o seu consumo é menor, dada a falta de costa en Ourense.
Mentres, os carbohidratos aparecen a diario co pan e as patacas, igual que o leite, case sempre caseira. O queixo consómese menos. As súas comidas destacan por ser baixas en sal e, sobre todo, sen alcol: só 14 persoas da mostra admitiron tomar licor café ou de herbas, e copas de viño tinto caseiro de forma ocasional. En cambio, a auga é esencial, procedente de mananciais, fontes, pozos ou a rede local.
Menor incidencia de enfermidades crónicas
Esta dieta está asociada cunha baixa taxa de pacientes de enfermidades crónicas entre os individuos da mostra. Así, os participantes do estudo presentan unha incidencia moi reducida de enfermidades cardiovasculares, diabetes, hipertensión e hipercolesterolemia, o que constitúe un dos principais achados da investigación.
En cifras, o 80% tiña normoglucemia, é dicir, niveis normais de glicosa no sangue. Mentres, o 75% non presentaba problemas de colesterol, un factor estreitamente vinculado á alta lonxevidade. Só o 11,7% declarou padecer diabetes tipo 2.
Estes resultados suxiren que o estilo de vida dos centenarios da provincia de Ourense actúa como factor protector fronte á resistencia á insulina e á diabetes. O estudo apunta como posibles causas os seus patróns de consumo de hidratos de carbono, a tendencia a manter un peso corporal normal e un nivel de actividade física elevado.
A nutrición: factor clave na lonxevidade
“Existe un papel fundamental da nutrición e do estilo de vida na consecución da lonxevidade”, explican os investigadores no artigo. Así, os centenarios ourensáns conseguiron manter dietas baseadas na autosuficiencia, no consumo de produtos de tempada e no intercambio de alimentos dentro da comunidade, cun enfoque equilibrado e sostible.
Deste xeito, a Dieta Atlántica do sur de Europa pódese ver na alta densidade nutricional e o procesamento mínimo dos alimentos que consomen estas persoas. A pesar do acceso limitado ao peixe, optan por especies oleaxinosas que lles permiten obter ácidos graxos omega-3 esenciais. A carne de porco é habitual pola súa dispoñibilidade e tradición. O consumo de azucre é moi reducido e adoita ser substituído por mel ou postres caseiros ocasionais, o que favorece á saúde cardiovascular e metabólica.
Con todo, ademais da alimentación, os factores psicosociais non deixan de ser importantes: trátase de anciáns con altos niveis de independencia, benestar emocional e que contan con sólidas redes familiares e sociais, especialmente en contornas rurais e semiurbanas. A actividade física é outra constante, con rutinas activas, coidan das súas hortas e xardíns e, mentres cultivan alimentos saudables, tamén cultivan a súa propia saúde.
Referencia: Exploring the Dietary Patterns and Health Behaviours of Centenarians in Ourense (Spain): Adherence to the Southern European Atlantic Diet (Publicado en Nutrients)
