Coa chegada do frío algunhas persoas notan que os seus dedos vólvense brancos, azulados ou violáceos. Este cambio vén acompañado dunha sensación de dor ou formigo. Se algunha vez pasoulle algo así, probablemente padeza o fenómeno de Raynaud. Trátase dun trastorno da circulación que afecta os dedos das mans e dos pés, aínda que tamén pode aparecer no nariz, as orellas e os beizos. Pero a que se debe? Debemos preocuparnos? Existe algún tratamento?
O fenómeno de Raynaud débese a unha contracción excesiva dos vasos sanguíneos de pequeno tamaño en resposta ao frío e, en ocasións, tamén ao estrés emocional.
Esta contracción ten tres fases que explican os cambios de cor:
—A primeira etapa é de palidez, debida á redución do fluxo sanguíneo (isquemia) da zona pola contracción dos vasos sanguíneos.
—A segunda fase mostra unha coloración azulada (cianose). A causa está na desosixenación do sangue na área afectada, debida á redución do fluxo sanguíneo.
—E en terceiro lugar chega o avermellamento. Débese ao aumento do fluxo sanguíneo (hiperemia reactiva), porque se dilatan os vasos sanguíneos en compensación.
Por esta razón os dedos tornaranse azuis en primeiro lugar brancos, posteriormente entre azuis e violáceos e finalmente vermellos. Non obstante, non todo o mundo presenta esta tríade: algunhas persoas só amosan dúas fases deste fenómeno.
Un fenómeno raro que adoita ser benigno
Entre o 3 e o 5% da poboación mundial padece o fenómeno de Raynaud. Adoita ser máis frecuente en mulleres e climas fríos. En España, un estudo realizado en Valencia calculou unha prevalencia do 2,8% en varóns e do 3,4% en mulleres.
Na gran maioría dos casos, ata o 90% das veces, é un proceso benigno e non asociado a ningunha patoloxía. Con todo, nalgunhas ocasións pode ser un efecto secundario tras o uso de fármacos como betabloqueantes e quimioterápicos, ou de drogas como as anfetaminas. Tamén certos factores ambientais, como a exposición a vibracións, asociáronse coa súa aparición.
Nun pequeno número de ocasións o fenómeno de Raynaud pode manifestar así mesmo unha enfermidade hematolóxica ou un problema vascular subxacente. Noutros casos é a forma de presentación dalgunhas enfermidades reumatolóxicas como a esclerose sistémica, o lupus, a síndrome de Sjogren ou a artrite reumatoide.
Cando debo acudir ao médico?
Cando o fenómeno se inicia a idades máis avanzadas do habitual —entre os 15 e os 30 anos—, podemos sospeitar que poda deberse a algunha enfermidade. Se aparece a partir da trintena, é necesario estudar as súas causas.
Existen outros factores que poden alertarnos de que hai algunha patoloxía asociada:
—A asimetría. Cando só están afectados un ou dos dedos ou só ocorre nunha mano.
—A gravidade dos ataques. Cando estes aparecen con temperaturas temperadas ou son moi prolongados.
—A presenza de úlceras ou feridas nas xemas dos dedos.
Nestes casos convén acudir ao médico de cabeceira para descartar que esteamos ante un fenómeno de Raynaud secundario, no que existan outras enfermidades subxacentes.
Como saber se temos un fenómeno de Raynaud secundario?
O primeiro paso é que o médico realice un interrogatorio exhaustivo. Tras iso, algúns datos analíticos e unha capilaroscopia poden axudar a entender o que pasa.
A “capilaroscopia periungueal” é unha técnica non invasiva que permite valorar cun microscopio a microcirculación do leito ungueal —a área da epiderme que hai baixo a uña—. Para iso mírase o número e a forma dos capilares.
Tipicamente, os capilares teñen forma de forquita. A presenza de dilatacións, tortuosidades, hemorraxias e zonas avasculares alertarán da posibilidade de atoparnos ante un fenómeno de Raynayd secundario.
Do mesmo xeito, a presenza de anticorpos farannos sospeitar dunha enfermidade reumatolóxica subxacente. Trátase de anticorpos que van dirixidos contra estruturas propias en sangue, como os anticorpos antinucleares e os anticorpos anticentrómero e os antitopoisomerasa.
Como tratalo?
A principal medida para controlar o fenómeno de Raynaud é minimizar a exposición ao frío empregando luvas e roupa cálida, así como quentadores de mans e auga quente. Tamén é recomendable evitar cambios bruscos de temperatura e protexer todo o corpo do frío, xa que a perda de calor xeral favorece a vasoconstrición periférica.
Ademais, hai que evitar factores agravantes como o consumo de tabaco, que tamén contrae os vasos sanguíneos.
O estrés emocional pode actuar así mesmo como factor precipitante. Por iso, técnicas como a respiración controlada e a relaxación poden ser útiles nalgúns pacientes.
Na maioría dos casos, identificar os desencadeantes e levar a cabo estas medidas básicas adoita ser suficiente. Desta forma evítase que afecte á calidade de vida.
Nos casos en que os episodios son frecuentes ou incapacitantes, pola súa duración ou intensidade, pódense empregar diversos fármacos vasodilatadores. Os máis usados son os bloqueantes dos canais de calcio, aínda que existen moitas terapias dispoñibles que demostraron reducir o número e a gravidade dos ataques.
Se este é o seu caso, e os seus dedos comezaron a pórse brancos ou azuis co frío xa, xa coñece a causa. Con estas medidas poderá controlar os seus síntomas e desfrutar do inverno na medida do posible.
Cláusula de divulgación: Leyre Riancho Zarrabeitia non recibe salario, nin exerce labores de consultaría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía u organización que poda obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
Llevo años padeciendo Fenómeno de Rayno Dupuytren.