España é un dos países con maior lonxevidade do mundo e un dos que ten unha maior cifra de centenarios por habitante. Estímase que hai uns 17.000, segundo datos do INE de 2024, un 76% máis que na última década. Ademais, este número podería chegar a multiplicarse por 12 en 50 anos ata chegar aos 230.000, de acordo ás proxeccións.
A principios da pasada década púxose en marcha o proxecto RENACE (Rexistro Nacional de Centenarios de España), impulsado pola Sociedade Española de Médicos Xerais e de Familia (SEMG), que se volveu a reactivar porque “existen novas oportunidades científicas e sociais para investigar a lonxevidade”, segundo explica para SINC un das súas impulsoras, a doutora Pilar Rodríguez Ledo.
Esta nova edición, para a que buscan 2.000 participantes, ten sentido porque o perfil dos centenarios cambiou: en 2011 eran persoas que conviviran con guerras e posguerra, mentres que agora son os nados antes de 1925, nunha contorna con industrialización incipiente mesmo en zonas rurais. A idea é avaliar non só variables clínicas e sociodemográficas, senón tamén biolóxicas, como o xenoma, o exoma, a microbiota ou o transcriptoma. Dado que a xenética explicaría só un 30% da lonxevidade e o resto depende da contorna e estilos de vida, búscase analizar esa interacción.
Para determinar os factores claves da lonxevidade desde a SEMG apoiáronse ata o momento nas chamadas ‘zonas azuis’ e nos seus achados previos, como unha alimentación saudable (cunha saciedade de ata o 80 %), a actividade física integrada nas actividades diarias, o control do estrés (evitando a inflamación crónica), unha rede social e apoio comunitario e, por último —e non menos importante— un sentido vital ou propósito. Todo isto contribuiría non só a ‘vivir máis anos’, senón facelo con calidade e funcionalidade.
“Hai algúns estudos e evidencias bibliográficas nas cales todo aquilo que reduza o envellecemento celular e que impulse, por así dicilo, ao sistema inmune axudando a controlar a inflamación axúdanos a vivir máis e mellor e hai algunhas substancias e expresións dalgúns biomarcadores – como os CD39 e os CD73- que ao final son iso”, sinala Rodríguez.
Teoría do ‘oxi-inflammaging’
Mónica de la Fuente do Rey, membro do grupo de investigación: Envellecemento, Neuroinmunoloxía e Nutrición da Universidade Complutense e o Instituto de Investigación do Hospital 12 de Outubro, coincide con estas palabras. Ela e o seu equipo formularon a teoría do oxi-inflammaging, segundo a cal o paso do tempo vai acumulando estrés oxidativo e inflamatorio nas células, danando especialmente aos sistemas que manteñen o equilibrio do organismo: o nervioso, o endócrino e o defensivo.
Asegura que dos estudos que levaron a cabo con centenarios sorprendeulles o comprobar que as súas funcións inmunitarias estaban como en persoas moito máis novas. “Ao aplicar con eles o Immunity Clock que xeramos para determinar a idade biolóxica das persoas (isto é a velocidade á que están a envellecer), comprobamos que esa idade estaba entre os trinta e cincuenta e pico anos. Dalgunha maneira, as persoas que souberon ter esa adecuada función inmunitaria, estado inflamatorio e, especialmente, estado oxidativo son as que chegan a esa idade tan avanzada”, comentou a científica para SINC.
De la Fuente cre que en 20 ou 30 anos poderiamos achegarnos a eses 120 anos que marca a nosa lonxevidade máxima, pero para iso será necesario “ter un estilo de vida saudable e saber enfrontarnos ás situacións actuais. Hoxe temos coñecementos que nos axudarían a conseguilo, pero non estamos a poñer en práctica o que a ciencia comproba, e facemos unha vida bastante afastada do deseño biolóxico da nosa especie”, critica a experta.
Nesta liña tamén apunta un estudo publicado en 2024, que levou a cabo un seguimento de máis de 5.200 persoas de 80 anos ou máis en China durante todo un lustro de media. Deles, 1.454 chegaron a cumprir un século de vida. As persoas que levaban a cabo hábitos saudables (non fumar, unha dieta variada e facer exercicio) mostraron un 60% máis de probabilidades de converterse en centenarios que as que non tiñan eses hábitos. Así, o traballo apunta a que mesmo a partir dos 80 anos adoptar estas actividades aumentaba as probabilidades de alcanzar os 100 anos e non soamente en termos de supervivencia, senón tamén de saúde funcional.
O impacto do exercicio nos telómeros
Facer exercicio é un dos factores que se cita en moitos casos como ‘extensor de vida’ e demostrouse que mesmo ten un impacto positivo sobre os telómeros. Varios estudos falan de que manter actividade física en idades avanzadas pode axudar a coidar os sistemas respiratorio, cardiovascular, músculo esquelético e inmune, atrasando ou afastando certas enfermidades. E, curiosamente, existe unha listaxe moi extensa de atletas profesionais que superaron o século de vida.
A este respecto a empresa Omniscope mostrou no congreso Transvision Madrid 2025 como colaborou co FC Barcelona e os seus deportistas para desenvolver e probar o seu sistema osLongevity. Esta plataforma busca “decodificar” o envellecemento para partir da análise do sistema inmunolóxico. O seu núcleo é a métrica Immune Age, que indica a idade biolóxica das defensas fronte ao paso do tempo. Esta medida non é fixa, senón que varía segundo factores como o descanso, a alimentación, a actividade física ou as enfermidades. Para calculala, a ferramenta combina un perfilado inmunolóxico moi detallado con algoritmos de IA, mostrando como inflúen os hábitos.
Nir Barzilai é director fundador do Institute for Aging Research e investigador no Albert Einstein College of Medicine e ten unha perspectiva algo diferente. En conversacións con SINC destacou que aínda que moitos asumen que a lonxevidade depende do estilo de vida, os centenarios que estudaron non sempre seguen ‘bos’ hábitos. Aproximadamente o 50% fumou ou estivo obeso e só o 2% eran vexetarianos. Menos do 50% facía exercicio moderado, como camiñar ou facer tarefas domésticas. Isto suxire que a súa lonxevidade ten un compoñente xenético clave, que retarda o seu envellecemento e protexe contra enfermidades.
“A pregunta realmente importante é: un centenario, enférmase cando todo o mundo enferma e logo pasa 40 anos enfermo en lugar de saudable, ou a súa esperanza de vida e a súa saúde van xuntas? Non só viven máis, senón que viven máis sans. Enférmanse 30 anos máis tarde que a poboación xeral”, apostila. Isto denominaríase “contracción da morbilidade”. “Están moi pouco tempo enfermos ao final das súas vidas. Viven, viven, viven… e morren saudables”, engade.
Na súa investigación LonGenity (centrada nos xudeus ashkenazíes de entre 95 e 112 anos, así como nos seus descendentes) e outras poboacións homoxéneas, Barzilai identificou xenes e biomarcadores asociados coa vida lonxeva, incluíndo diferenzas en órganos específicos e marcadores epigenéticos, proteómicos e metabolómicos. Por exemplo, algúns centenarios envellecen lentamente en xeral, pero órganos como o fígado poden deteriorarse máis rápido, o que permite estudar a relación entre envellecemento e enfermidade de maneira máis precisa.
Descendentes de centenarios
O seu estudo tamén mostrou que os descendentes de centenarios presentan beneficios de saúde temperáns, como menos infartos, menos deterioración cognitiva e menor mortalidade, mesmo se comparten o mesmo contorna que os seus veciños, o cal evidenciaría que a lonxevidade pode transmitirse de forma hereditaria. “Se tes dous pais centenarios, as túas probabilidades de vivir máis que a media aumentan un 24%. Se tes un só pai centenario, aumentan un 13%. Se es neto, un 7%”, apunta. Se os xenes son a resposta, quizais en pouco tempo poida deseñarse un medicamento vía oral que axude a prolongar a vida sen necesidade de usar ferramentas como CRISPR, albisca o profesor.
María Blasco, responsable do Grupo Telómeros e Telomerasa- Fundación Humanismo e Ciencia do Centro Nacional de Investigacións Oncolóxicas (CNIO), aclara para SINC que a medición da velocidade do acurtamento telomérico en centenarios e comparala coa poboación xeral podería explicar parte da lonxevidade dos centenarios. Sinala que, dado que os telómeros curtos están na orixe de patoloxías como a fibrose pulmonar e renal, os telómeros máis longos ou mellor protexidos poderían relacionarse cun envellecemento máis saudable.
Ademais, a investigadora e ex directora do CNIO subliña que algúns centenarios teñen telómeros máis longos que persoas máis novas porque estes acúrtanse máis amodo ao longo da súa vida. Iso reflectiría unha “selección” de individuos con maior protección telomérica, o que contribuiría á súa lonxevidade.
Doutra banda, Blasco abre a porta a unha extensión da vida. “Sabemos que case ningún centenario supera os 120 anos, sendo o récord de 122 anos. Isto indícanos que hai unha marxe de mellora en estilo de vida e en novos medicamentos que nos poderían axudar chegar a ese tope biolóxico. Pero para superalo necesitariamos intervir sobre os mecanismos do envellecemento, por exemplo, re-alongando os telómeros con telomerasa. No noso grupo demostramos que se pode alongar a vida máxima sobreexpresando a telomerasa con terapia xénica en ratos adultos”, indica.
Queda por ver como serán eses centenarios do futuro. RENACE renaceu “” con vocación continuista, para crear un rexistro dinámico e continuo que reflicta os cambios xeracionais en España. “Esta vida que levamos agora da inmediatez e da comida rápida nada teñen que ver cos centenarios de hoxe en día. Pero seguramente dentro de 20 anos tampouco terán moito que ver. Quizais nunhas décadas tamén podamos medir como inflúen na lonxevidade a contaminación ambiental ou o uso da tecnoloxía”, conclúe Rodríguez.
