“La luz en las vidrieras celestiales tenía la fragancia de las rosas, y mi alma fue toda en aquella gracia como en un huerto sagrado… Amé la luz como la esencia de mí mismo”.
Así describía don Ramón del Valle-Inclán en A lámpada marabillosa a experiencia case mística que viviu unha tarde na catedral de León. E aínda que non saibamos explicala de maneira tan sublime, poida que todos percibísemos algunha vez unha “imaxe ou sensación subxectiva, propia dun sentido, determinada por outra sensación que afecta a un sentido diferente”. É dicir, unha sinestesia.
A cuestión é: cheira sempre a luz como as rosas? Podería cheirar tamén a Nadal e a recordos de tempos felices? Consciente ou inconscientemente, alcaldes e alcaldesas de todo o mundo cren que si.
A carreira pola iluminación de Nadal: todo o que quero é… luz
Recentemente liamos que Puente Genil (Córdoba) acendeu a súa iluminación de Nadal o 14 de novembro. Pero a marca foi xusta, pois só dous días despois, Vigo facía o propio acendendo a friorenta de 11 millóns de LED. E é que o seu alcalde, Abel Caballero, é coñecido dentro e fóra de España polo fastoso da súa iluminación e a súa aposta decidida por convertelo en atractivo turístico e económico.
Que di a ciencia?
A ciencia di varias cousas respecto diso. Unha delas é obvia: o gasto enerxético é considerable, feito que afortunadamente se aliviou nos últimos anos coa substitución das clásicas bombillas incandescentes de cores por luces LED, cuxo consumo é moito menor. Para facernos unha idea, a potencia da iluminación de Nadal da cidade de Granada é de 193 kW, equivalente a uns 200 microondas funcionando ao máximo.
Tamén sabemos que a atmosfera esparexe a luz en todas as direccións. E faino de xeito moito máis acusado coas luces azuis que coas cálidas, dando lugar a ese azul do ceo que tanto nos alegra a alma.
Pero parte desa luz que sae despedida cal bóla de “pinball” escapa cara arriba. E luz que non chega aos ollos é luz que non ilumina e, por tanto, enerxía desperdiciada.
Se ademais esa luz altera os ritmos fisiolóxicos de plantas e animais e afecta as observacións astronómicas de telescopios e afeccionados, o prexuízo é patente. É o que chamamos contaminación luminosa e, aínda que a lexislación española combátea, moitas leis autonómicas exclúen das limitacións á iluminación festiva.
O estrés posible
Que máis nos di a ciencia sobre unha iluminación de Nadal (ou de calquera outra iluminación) excesivamente intensa e estridente? Que pode estresar ás persoas interrompendo a secreción da melatonina e aumentando a de cortisol durante a noite. E iso non é boa idea porque a melatonina reláxanos antes de durmir e o cortisol actívanos ao espertarnos.
Cando os afectados son os paseantes, as consecuencias son menos serias, xa que na rúa debemos ter sempre certo nivel de alerta para evitar accidentes e interactuar co medio. Con todo, cando unha iluminación de Nadal estridente penetra nos nosos fogares polas xanelas e aberturas das persianas, a interrupción de ritmos circadianos tan importantes como o soño-vixilia pode ser realmente negativa.
Chegados a este punto, parece que ciencia e iluminación de Nadal son dificilmente conciliables. Pero o Nadal é tempo de reconciliación onde todo é posible.
Algún argumento científico favorable?
Pese ao maior consumo enerxético, a contaminación luminosa, custo inicial de todos eses LED, mantemento, futuro reciclado etc., hai un feito innegable: aínda que cada un sexa un mundo, un ambiente iluminado alegra a moitas máis persoas das que entristece. Ao ser humano gústalle a luz. E os políticos que compiten pola iluminación máis espectacular sábeno. E os comerciantes e publicistas, tamén.
Isto non debería causar sorpresa se temos en conta que a nosa estrela e fonte de vida mantennos vivos dándonos luz e calor. Podemos cambiar de dieta, pero unha lixeira variación na radiación que nos chega do Sol acabaría coa vida de golpe. Pode afirmarse con rotundidade que a luz e as súas radiacións irmás (infravermello e ultravioleta) constitúen o noso alimento primordial.
Unha mañá asollada coroada por un ceo azul eleva o espírito moito máis que un día nubrado e plúmbeo. Virían tantos cidadáns do centro e norte de Europa a pasar o resto das súas vidas en España tras xubilarse se non tivésemos a luz que temos?
Por tanto, parece claro que a iluminación de Nadal fai sentir mellor e máis feliz a moitísimas persoas que viven como un verdadeiro acontecemento o aceso cada ano. Conscientes diso, en cidades como Madrid enxeñáronllas para que ninguén deixe de gozalo.
Pero a pesar da influencia beneficiosa da luz sobre o noso estado de ánimo, non sabemos canta necesitamos para sentirnos máis seguros nin máis felices.
De feito, cuantificala constitúe o Santo Graal da luminotecnia e a iluminación. Coñecemos relativamente ben a relación entre luz e melatonina, somnolencia, temperatura corporal, atención etc. Pero seguimos dando paus de cego ao elucubrar, por exemplo, sobre como inflúe a luz na amígdala, unha parte do noso cerebro relacionada con emocións e recordos positivos.
Ao preguntarnos polas iluminacións de Nadal en España, atrévome a dicir que fannos máis felices pero, en xeral, hai que moderalas en intensidade e estridencia polo seu impacto nada desprezable e por un uso responsable dos recursos.
Seguiremos investigando canta luz é necesaria para que cheire a Nadal.
Cláusula de divulgación: Antonio Manuel Peña García non é asalariado, nin consultor, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
