A menstruación é un proceso fisiolóxico fundamental que experimenta aproximadamente a metade da poboación mundial e a Organización Mundial para a Saúde (OMS) recoñece a saúde menstrual como un dereito humano fundamental. Neste sentido, os produtos menstruais resultan esenciais para garantir a hixiene, reducir o risco de infeccións e facilitar a participación plena das persoas que menstrúan na educación e o traballo, contribuíndo así á igualdade de xénero.
Os artigos actuais son máis seguros en comparación con décadas pasadas, cando algúns causaban problemas de saúde moi graves. Nos anos 80, descubríronse máis de 800 casos de síndrome de shock tóxico (20 deles acabaron en falecementos), asociados ao uso dalgúns tampóns superabsorbentes que facilitaban graves infeccións bacterianas. Este fenómeno xerou unha grande alarma pública e levou a cambios na composición e regulacións máis estritas.
Actualmente, existen moitos tipos de produtos menstruais no mercado, tanto dun só uso (compresas, tampóns e salvaslips) como reutilizables (copas menstruais, compresas reutilizables e bragas menstruais).
Os artigos máis amplamente utilizados en España son os refugables (un 61% das persoas que menstrúan utilizan compresas, un 50% salvaslips, un 43% tampóns, unha 48% copa menstrual, un 15% compresas de tea e unhas 9% bragas menstruais) e, ao longo da súa vida, un individuo pode utilizar máis de 10 000. Ante este dato e o resultante impacto ambiental, moitas persoas, sobre todo as máis novas, están a optar por alternativas reutilizables.
Compostos químicos tóxicos en produtos menstruais
Cando se fala da seguridade e o impacto ambiental destes produtos, un tema que aínda non se discute o suficiente é a presenza de compostos químicos tóxicos neles. Algúns estudos recentes detectaron, por exemplo, compostos perfluorados (PFAS), dioxinas, pesticidas e ftalatos.
No noso estudo, publicado recentemente en Environmental Science and Technology, analizamos tres familias de plastificantes de preocupación para a saúde humana, ftalatos, ésteres organofosforados e plastificantes alternativos, en produtos menstruais do mercado estatal de España.
Detectamos estas tres clases de compostos tanto en artigos dun só uso (compresas, salvaslips e tampóns) como naqueles reutilizables (bragas menstruais, compresas de tea e copas menstruais).
Hai que destacar que todos os produtos analizados tiñan niveis detectables dalgúns destes compostos, demostrando que este é un problema xeral e non dunha marca en concreto.
Os niveis máis altos de ftalatos e ésteres organofosforados atopáronse en bragas menstruais e compresas de tea (niveis de ata 1 152 µg/produto de ftalatos e ata 96,5 µg/produto de ésteres organofosforados), xa que algunhas destas substancias utilízanse amplamente na fabricación de fibras sintéticas e para lograr a impermeabilidade dos téxtiles.
En cambio, os niveis máis altos de plastificantes alternativos atopáronse en compresas e salvaslips (niveis de ata 60,7 µg/produto), que adoitan ter unha ou máis capas feitas de material plástico que necesita destes aditivos para ser flexible.
Impacto ambiental
Ademais, analizamos os envoltorios dos produtos dun só uso, nos que tamén detectamos varios plastificantes. Estes compostos químicos pódense liberar ao medio ambiente durante o lavado dos produtos reutilizables ou ao refugar os dun só uso.
Segundo os nosos resultados, as compresas, os salvaslips e os tampóns son os artigos con maior impacto ambiental, en parte debido aos altos niveis atopados nos seus envoltorios (niveis totais de plastificantes de ata 90,7 µg/produto), pero tamén debido á presenza destes plastificantes nos propios produtos.
Este maior impacto tamén se debe ao feito de que unha persoa pode chegar a empregar máis de 300 destes produtos refugables nun ano, mentres que cada produto reutilizable pódese usar moitas veces e pode durar ata 5-10 anos. A copa menstrual, en cambio, presentou o menor impacto ambiental.
A liberación de plastificantes preocupa, xa que contaminan os ecosistemas terrestres e acuáticos. Unha vez no medio, estes plastificantes poden acumularse nos seres vivos e provocarlles efectos nocivos. Así mesmo, esta contaminación tamén acaba afectando os seres humanos, por exemplo, cando inxerimos alimentos contaminados, como o peixe.
Efectos na saúde humana
A presenza de plastificantes en produtos menstruais non só expón un problema ambiental, senón que tamén pode afectar á nosa saúde. Moitos estudos demostraron que a exposición diaria e continuada a pequenas doses dalgúns ftalatos e algúns ésteres organofosforados pode ter efectos daniños sobre a saúde humana, como disrupción endócrina (disfuncións hormonais), alteracións no sistema inmunitario e cancro. Para os plastificantes alternativos a información é máis limitada, xa que o seu uso masivo é recente, pero os primeiros estudos están a evidenciar que tamén poderían ter propiedades tóxicas.
Os produtos menstruais utilízanse en contacto directo coa pel e a pel da vulva e a vaxina ten unha capacidade de absorber pequenas moléculas, como os plastificantes, máis alta que noutras zonas do noso corpo.
Se consideramos o peor caso posible, ou sexa que todo o contido de plastificantes nos produtos menstruais absorbésese a través da pel, algúns produtos poderían ser unha fonte significativa de exposición a plastificantes. Ao comparar as nosas estimacións de exposición (asumindo o peor caso posible e que os niveis de aditivos plásticos nos produtos reutilizables non baixen co lavado) con valores de referencia seguros establecidos pola Axencia de Protección Ambiental de Estados Unidos, atopamos que o uso de tres das 10 compresas analizadas, tres dos oito salvaslips analizados e dous das catro compresas de tea analizadas podería supoñer un risco para a saúde humana.
A exposición por contacto dérmico
É importante remarcar que este resultado de avaliación do risco non é definitivo. A nosa estimación do risco está baseada no caso máis extremo posible, que probablemente sexa moi diferente do caso real. Estudos preliminares apuntan a que a cantidade de plastificantes presentes nun material que finalmente pasa por contacto dérmico á nosa pel pode variar entre 6% e 97% dependendo do plastificante e do material.
Pero o noso traballo pon en evidencia unha falta de información importante: aínda non existen estudos sobre como se absorben estes compostos a través da pel da vulva e da vaxina. Avanzar neste coñecemento é clave para poder avaliar de maneira fiable os riscos asociados ao uso de produtos menstruais e garantir a súa seguridade.
Aínda sabemos moi pouco sobre a composición química dos produtos menstruais, a pesar de que forman parte da vida cotiá de millóns de persoas. A falta de investigación neste ámbito súmase á ausencia dunha regulación específica que limite o uso de substancias tóxicas neles e a falta dunha obrigación legal de informar da presenza de todos os compostos químicos nas etiquetas dos artigos que se comercializan. Se ademais temos en conta que moitas persoas elixen os seus produtos menstruais en base á súa pegada ambiental, coñecer mellor a súa composición química é clave para tomar decisións informadas.
Cláusula de divulgación: Lara Cioni recibe fondos da Union Europea (Marie Skłodowska-Curie Postdoutoral Fellowship – grant agreement: 101198272).
Ethel Eljarrat non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
De verdade? Individuo e persoa que menstrúa… Non apoiedes o borrado das mulleres…