A endometriose é unha enfermidade moi frecuente, pero socialmente invisible. Unha paciente típica adoita ter regras moi dolorosas, e pode sufrir problemas dixestivos, dor coas relacións sexuais e infertilidade, entre outros síntomas.
Desafortunadamente, o diagnóstico adoita chegar tarde, tras unha longa peregrinaxe médica ou ao someterse a probas ante dificultades para conseguir un embarazo natural.
Que é a endometriose?
O endometrio é a capa de células que tapiza o interior do útero. Cada ciclo menstrual, os estróxenos fan que engrose para acoller un embrión. Se non hai fecundación, despréndese producindo un sangrado (menstruación).
Enfrontámonos a unha endometriose cando se forman quistes dun tecido similar ao endometrio. Estas lesións tamén son sensibles aos estróxenos, e atopáronse en practicamente calquera parte do corpo.
Segundo unha escala de gravidade, se hai poucos implantes e non existen adherencias (bandas de “pegamento” que alteran a mobilidade dos tecidos) considérase un grao mínimo (grao I). Cando os quistes son numerosos e afectan órganos, falamos de endometriose severa (grao IV). Esta escala non se correlaciona co nivel de dor percibida.
O problema é que ao redor da endometriose circulan moitos mitos. E non só a nivel social, senón tamén entre os profesionais da saúde. Tanto estas crenzas como os tabús sobre a regra dificultan o diagnóstico e manexo desta enfermidade.
Aínda que o “mito cero” a desmontar sería a normalización da dor menstrual, a continuación debullamos outras falsas afirmacións.
Crenzas que atrasan o diagnóstico
A endometriose é unha enfermidade rara e moderna
Nada máis lonxe da realidade. Segundo a Organización Mundial da Saúde (OMS), padécena case 200 millóns de persoas (unhas 2,5 millóns en España), podendo ser catalogada como pandemia. É máis, está bastante infradiagnosticada, cunha demora de entre 7 e 10 anos.
Ademais, existen textos médicos que describen síntomas compatibles coa endometriose desde o século XVII. Por tanto, para nada é unha enfermidade nova.
Os nesgos de xénero e a banalización da dor menstrual contribuíron á súa invisibilización histórica.
É só unha regra dolorosa
É moito máis ca iso. En casos severos, os quistes poden danar órganos (ovarios, intestino, vexiga etc). Ademais, se non é tratada a tempo, pode provocar dor pelviana crónica (continuada e independente da menstruación).
Trátase dunha enfermidade xinecolóxica, xa que só afecta o útero e os ovarios
A endometriose é unha patoloxía inflamatoria sistémica, é dicir, afecta todo o corpo e ten orixe inmunolóxica. De feito, nalgunhas pacientes convive coa fatiga crónica e outras enfermidades autoinmunes, como a fibromialxia.
Os síntomas dependen da localización dos implantes. Se aparecen na vexiga, poden producir dor ao ouriñar, e se o fan no intestino, inchazón e dor abdominal (coñecido como endo-belly), intolerancias alimentarias, dor ao defecar etc. Chamamos adenomiose a unha patoloxía equivalente que forma lesións no útero, aínda que ambas as formas adoitan coexistir.
Aínda que a endometriose extrapelviana é rara, detectouse en pulmóns, nervios e o cerebro, entre outros lugares.
Afecta a mulleres en idade reprodutiva e desaparece coa menopausa
Dobremente falso. Por unha banda, existen casos de endometriose en nenas premenárquicas (que aínda non tiveron a súa primeira regra) con dor pelviana severa. Mesmo hai estudos que demostran endometriose fetal.
Doutra banda, é unha enfermidade crónica, polo que pode persistir despois da menopausa, sobre todo en pacientes con formas graves. Por desgraza, aínda que nesta etapa vital se reduce a produción de estróxenos, a dor pode continuar se hai adherencias, dano orgánico ou nervioso.
A terapia hormonal substitutiva alivia os síntomas das mulleres menopáusicas porque compensa a caída de estróxenos. Pero precisamente por iso, este tratamento debe ser individualizado e estreitamente supervisado nas pacientes.
Se a ecografía é normal, non tes endometriose
A ecografía transvaxinal é útil, pero as formas leves poden pasar desapercibidas. A resonancia magnética nuclear e a laparoscopia diagnóstica son ferramentas fundamentais. En calquera caso, fai falta un ollo ben adestrado.
A escoita activa da paciente e unha boa historia clínica resultan vitais para o diagnóstico.
Mitos sobre a fertilidade e a cura da endometriose
Se tes endometriose, serás infértil
Entre o 30% e o 50% das pacientes pode ter dificultades para concibir, pero non todas. A reprodución asistida e a cirurxía poden ser boas opcións para casos severos con afectación ovárica ou das trompas de Falopio.
O impacto da estimulación ovárica sobre a dor ou a progresión dalgunhas pacientes xerou novos debates. De momento, a evidencia científica é insuficiente e necesítanse máis estudos.
O embarazo cura a endometriose
A proxesterona producida pola placenta pode aliviar os síntomas temporalmente e mesmo reducir os implantes, pero non elimina as lesións. A enfermidade pode progresar despois do parto, e mesmo empeorar.
Por tanto, non se debe dar falsas esperanzas ou incentivar as pacientes para que busquen un embarazo se non o desexan.
Algúns falsos mitos sobre a endometriose que dificultan o seu diagnóstico e manexo. A endometriose pode afectar a fertilidade das pacientes, pero non sempre. Non debemos esquecer que hai moitas outras áreas das súas vidas que si poden verse gravemente danadas, por exemplo, como consecuencia da dor e a afectación de órganos. A endometriose actualmente non ten cura, por iso son vitais un diagnóstico temperán e un tratamento multidisciplinar que mellore a súa calidade de vida. Por último, aínda que nalgúns casos se asociou a algúns subtipos de cancro ovárico, actualmente non se considera como unha enfermidade premaligna, e fan falta máis estudos respecto diso. Elaborado con Biorender.
A endometriose pódese curar con pílulas anticonceptivas
Esta enfermidade responde a tratamentos hormonais, que poden controlar algúns síntomas e retardar o crecemento das lesións. Con todo, non eliminan os implantes nin as adherencias.
Existen outros fármacos de acción hormonal, como os proxestáxenos ou os inhibidores da hormona liberadora de gonadotropinas, que axudan a manter a enfermidade baixo control, pero tampouco a curan.
A cirurxía por laparoscopia cura a endometriose
Algunhas pacientes requiren cirurxía. Aínda que a laparoscopia adoita mellorar os síntomas, a taxa de recorrencia é de entre o 20% e o 40% en 5 anos, especialmente se non se complementa con tratamento médico postoperatorio.
É importante destacar que unha cirurxía incompleta ou conservadora pode deixar lesións activas.
A histerectomía é a cura definitiva
Extirpar o útero non sempre é a solución, posto que a endometriose pode afectar o peritoneo, órganos, músculos e nervios. A dor pode persistir.
A toma desta decisión debe ser individualizada segundo os síntomas, a idade, o desexo reprodutivo e a afectación extraxenital.
Desafortunadamente, aínda non existe cura para esta enfermidade. A valoración sobre discapacidade ou incapacidade laboral destas pacientes non debe basearse na histerectomía, que non supón necesariamente a resolución da endometriose.
Mitos sobre a dor
Se non tes síntomas, non necesitas tratamento
A endometriose pode progresar silenciosamente, e é posible que as pacientes desenvolvan infertilidade ou dano de órganos aínda que non sintan molestias significativas.
Lembremos que a gravidade das lesións non se correlaciona coa intensidade da dor. A avaliación periódica permite detectar posibles complicacións.
A dor é psicolóxica
Este é un dos mitos máis lamentables, pois a endometriose é unha enfermidade sumamente dolorosa e grave.
Ademais de experimentar episodios de dor intensa, as pacientes adoitan sufrir problemas psicolóxicos e emocionais como consecuencia da doenza, polo que moitas veces acúsanas de inventarllos. A suma de dor crónica, ausencia de diagnóstico, incerteza ante o que lles pasa e incomprensión forma unha mestura explosiva que a miúdo xera cadros de ansiedade ou depresión.
Por tanto, para mellorar a súa calidade de vida é necesario unha abordaxe multidisciplinar que combine tratamentos médicos con fisioterapia, dieta antiinflamatoria, exercicio físico, apoio psicolóxico e sexolóxico, etc.
En definitiva, a endometriose é unha enfermidade da que se fala pouco se temos en conta o seu alto impacto. A falta de formación lévanos a asumir como verdades estes e outros mitos, con graves consecuencias para a saúde física, mental e emocional das pacientes e da súa contorna.
Aínda que actualmente hai un maior recoñecemento desta doenza, é necesario moito máis investimento para proporcionar alivio e unha cura real e definitiva ás mulleres que a sofren.
Cláusula de divulgación:
- Raquel Sánchez Varo é propoñente e membro da comisión mixta dun Convenio Institucional entre a Universidade de Málaga e a Asociación de Afectadas de Endometriose Crónica Estatal (ADAEC). Esta situación non implica ningunha remuneración económica.
- Emilia del Carmen Villegas Muñoz non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
