A pandemia de covid-19 transformou a nosa percepción do risco infeccioso e polarizou o debate sobre as medidas de saúde pública. Neste contexto, o actual gromo de síndrome cardiopulmonar por hantavirus xera incerteza e preguntas lexítimas: é realmente rara a transmisión entre persoas? Debemos adoptar medidas individuais de protección?
Considerando que ata un 40% dos casos poden escapar ao control inmunitario, resulta esencial analizar que di realmente a evidencia científica sobre transmisión, resposta inmunitaria e prevención.
O que xa esta confirmado é que o gromo no cruceiro MV Hondius débese á variante Andes. Desafortunadamente, falamos dun patóxeno cunha elevada taxa de mortalidade, e que, ademais, é un dos poucos hantavirus coñecidos capaz de transmitirse de persoa a persoa. Vexamos agora como infecta e se contaxia.
Así ataca os pulmóns
O hantavirus Andes (ANDV) ten como diana principal os pulmóns e pode causar a síndrome cardiopulmonar (HCPS). Como chega ata alí? Que células infecta? Estudos con microscopía avanzada en biopsias de persoas infectadas falecidas indican que o virus pode multiplicarse nas células dos alvéolos pulmonares (epitelio e células endoteliais) e liberarse cara ás vías respiratorias. Tamén se detectaron partículas virais en macrófagos, células inmunitarias que poden desprazarse e eliminarse ao tusir e expectorar (expulsar flema ou moco).
Ademais, a presenza do virus en glándulas salivares humanas suxire que a saliva podería actuar como unha vía adicional de saída e posible transmisión entre persoas. Por tanto, un individuo infectado podería transmitir o virus fundamentalmente nas gotículas de saliva e/ou compoñentes expectorados do pulmón expulsados ao tusir.
Aínda que non é a vía principal de contaxio, non pode descartarse que partículas máis pequenas ou aerosois poidan permanecer en suspensión durante certo tempo en ambientes pouco ventilados, facilitando unha posible transmisión por vía aérea. De feito, algo similar ocorreu inicialmente co covid-19, cando o papel dos aerosois non foi recoñecido de forma inmediata.
Como de contaxioso é?
Lembremos que na pandemia por coronavirus usábase o número reprodutivo epidemiolóxico (R₀), que indica cantas persoas pode infectar de media un caso durante a súa fase contaxiosa. Pois ben, para o ANDV estimouse ao redor de R₀= 1,5, segundo un dos gromos mellor caracterizados, que tivo lugar en Arxentina e ocasionou 34 casos e 11 falecidos.
Contextualizada, a transmisibilidade do hantavirus Andes non é insignificante. O virus máis contaxioso coñecido en humanos, o do sarampelo, ten un R₀ de aproximadamente 12-18. En comparación, o coronavirus inicial ou variante Wuhan tivo un R₀ inicial de ao redor de 2-3, aínda que a variante ómicron alcanzou cifras máis altas. Fronte a estes valores, axentes patóxenos como o hantavirus Andes presentan unha transmisibilidade máis limitada, que se favorece en contextos de contacto estreito.
Como se controlou o citado gromo na Arxentina? Funcionaron as medidas de control, tales como a localización, illamento e tratamento dos casos? Afortunadamente, si produciron efecto: observouse que o R₀ descendeu de 2,12 antes de aplicar as medidas de control a 0,96, o que indica que a transmisión pasou de expandirse a practicamente deterse. Por tanto, intentemos manter a calma e a racionalidade na situación actual.
Por que falla o sistema inmunitario?
Transmitidos polos roedores, os hantavirus teñen como material xenético RNA, con características distintas ao noso, que unha vez no interior celular é recoñecido como estraño. Así se inicia unha fervenza de sinais que culmina na produción de interferóns tipo I (IFN-I), substancias que son unha parte esencial da nosa primeira liña de defensa.
Os interferóns producidos e segregados polas células infectadas únense aos receptores de membrana en practicamente todas as células do organismo, incluídas as inmunitarias. Desta forma activan todo un programa antiviral que é vital para controlar as infeccións por virus e outros patóxenos.
O “estado antiviral” fai que as células do organismo freen a súa actividade á mínima necesaria (house keeping), co obxectivo de evitar que o virus se aproveite da nosa maquinaria celular para replicarse.
Nas células inmunitarias ten efectos diversos, todos encamiñados a eliminar ao invasor. Por exemplo, potencian a acción das células natural killer (NK), que eliminan células infectadas, ou activa ás células dendríticas, que son o nexo coa inmunidade adaptativa, produtora de anticorpos e de linfocitos citotóxicos específicos fronte a compoñentes do virus.
Entón, como evade ao sistema inmunitario? Dende hai xa case 20 anos sábese que o hantavirus Andes bloquea especificamente a produción de interferóns tipo I. Outros hantavirus que non causan enfermidade en humanos carecen desa habilidade tan nefasta. En parte, isto explica o seu perigo, pois desarma a primeira liña de defensa.
Hai tratamento?
A parte dos coidados paliativos hospitalarios —tan importantes— de soporte crítico intensivo, actualmente non hai tratamento. Tampouco se desenvolveron vacinas. Con todo, se consideramos que outras infeccións virais crónicas, como a hepatite B e C, son susceptibles de ser tratadas con IFN-I, xorde a pregunta: poderían usarse tamén cos pasaxeiros do cruceiro? Poderíase facer algunha terapia preventiva ou profiláctica? Diversos traballos apuntan a que ese podería ser o caso, aínda que só se estudou o efecto de IFN-1 no tratamento do hantavirus que produce fallo renal. Ao parecer, trátase dunha liña de investigación abandonada que quizá conviría volver avaliar.
Ademais, antes do descubrimento dos antibióticos inducíase un aumento moderado da temperatura corporal, porque a febre potencia múltiples funcións inmunitarias, incluíndo a activación de células innatas e a amplificación de respostas antivirais mediadas polos interferóns tipo I.
Como podemos protexernos?
Os síntomas pola infección son similares a outras enfermidades respiratorias, polo que sempre convén consultar calquera cadro sospeitoso se se estivo en zonas onde circula o virus e se presenta dificultade para respirar, febre ou calquera outro síntoma similar aos da gripe ou “catarro”.
Lembremos que as probabilidades de contaxio en España para a poboación xeral actualmente son moi baixas. No entanto, na miña modesta opinión, o uso de máscaras de protección FFP2 en ambientes concorridos pode previr, e quizais máis que todo, tranquilizarnos mentres as autoridades sanitarias controlan por completo o gromo actual.
Cláusula de divulgación: Narcisa Martínez Quiles non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
