Un botón, o blíster dun medicamento e os restos dunha lata de conserva. Son tres obxectos cotiás, aparentemente insignificantes, que agochan detrás da súa banalidade un feixe de historias esquecidas. Entre os escombros, a terra e o tempo están os ollos inquedos do galego Alfredo González Ruibal, arqueólogo no Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit-CSIC) e divulgador (@guerraenlauni). Leva case dúas décadas traballando para rescatar as ruínas da Guerra Civil e do franquismo, e froito desta investigación incansable naceu País en ruínas. Historias enterradas da España franquista (1939-1975) publicado na Editorial Crítica. É o seu primeiro libro despois de Terra arrasada (2023), polo que gañou o Premio Nacional de Ensaio en 2024.
Se González Ruibal puidese definir o seu novo libro nunha palabra, probablemente escollería o termo “dignidade”. Porque niso é no que pon o foco: nas vidas cotiás, na solidariedade e na humanidade das persoas comúns que sufriron o indicible nunha das épocas máis escuras do pasado recente.
—A sinopse de País en ruínas describe o libro como “unha historia diferente do franquismo”. Por que?
—A historia do franquismo adóitase escribir con documentos, arquivos, hemerotecas, testemuños orais… Eu intentei escribir unha historia baseada nos restos materiais; no lixo, nas ruínas, nos entullos e nos espazos abandonados que deixaron o franquismo e a ditadura.
—De feito, vostede fala dunha “arqueoloxía da dignidade”.
—Si, para min é un dos temas centrais do libro. Cando se fala da ditadura franquista, fálase en termos de violencia, de sufrimento e horror, pero eu quería recuperar a outra cara. É dicir, a resistencia da xente que foi capaz de vivir e loitar contra o franquismo, ben na súa vida cotiá, ben no monte como guerrilleiros, pero sempre facéndoo con moita dignididade. Cando escavamos chabolas, campos de concentración e destacamentos penais sempre atopamos dignidade; xente capaz de levar unha vida digna nunhas condicións moi difíciles.
—Vostede fala de dignididade, pero non é a memoria histórica a gran materia pendente deste país?
—Desgraciadamente, si. É un tema no que hai que insistir moito, e non só centrarnos na violencia cara ás vítimas, senón nese aspecto positivo que representa a xente que loitou e saíu adiante. Ás veces temos a tendencia de construír unha memoria histórica moi baseada na pasividade das vítimas, de xente que foi violentada, que sufriu. Pero foron persoas que empregaron a súa capacidade de acción para facer a súa vida mellor e, máis importante aínda, para mellorar a vida dos demais.
—Outro dos temas centrais é o concepto da cotiandade.
—Si, iso é o que fai a arqueoloxía. O material non fala de singularidades nin de persoas importantes, senón da vida cotiá de moita xente coma ti ou coma min, que se ten que enfrontar a situacións moi complicadas.
—Vostede leva case dúas décadas desenterrando as ruínas da España franquista. Que queda por facer?
—A maior parte da investigación centrouse na exhumación das foxas, como é lóxico. O obxectivo principal é recuperar os corpos, devolvelos ás súas familias, identificalos e darlles unha sepultura digna, pero quedan moitas cousas pendentes dende o punto de vista científico e do coñecemento histórico. Por exemplo, habería que analizar os campos de traballos forzados do franquismo, dos que había toda unha tipoloxía institucional que se está comezando a comprender agora. Xunto ao meu colega Luis Antonio Ruiz Casero, logramos identificar un patrón dos campos de traballos forzados dos que apenas temos documentación escrita. É un descubrimento puramente arqueolóxico. Tamén se podería investigar máis sobre os fogares de auxilio social, dos que temos moita documentación e testemuños, pero quedaría estudar a pegada material dese fenómeno. Por exemplo, como eran dende o punto de vista arquitectónico, as alcobas nas que se aloxaban os rapaces… Hai todo un mundo que se pode explorar.
—Están cuantificados os campos de traballos forzados?
—Si, hai documentación que nos permite estimar a localización de moitos deles e probablemente se podería facer un inventario aproximado. Xorden no medio da Guerra Civil e, como sucede moitas veces, constrúense nun momento complicado, caótico e de improvisación. Seguramente non seguiron unha orde ou un plano, senón que se foron construíndo coa práctica. Documentamos varios destes campos na provincia de Guadalajara. Teñen un tipo de barracón que é moi característico: está semienterrado no chan, é alongado, e nel podía haber unhas 30 ou 40 persoas amoreadas e colocadas en paralelo. Este tipo de barracóns non teñen nada que ver cos dos campos de concentración que se establecen despois da guerra.
—De feito, tampouco hai moitas evidencias sobre os campos de concentración en España.
—A maior parte dos campos de concentración que se fixeron despois da guerra, quitando algunha excepción como o de Mirando do Ebro, eran simplemente un descampado rodeado dun arame. Eran completamente improvisados. Moitas veces non había nin barracóns, tan só un espazo baleiro onde metían a 5.000 ou 6.000 persoas que pasaban meses alí, á intemperie, sen ningún tipo de refuxio. O exército franquista tiña a tecnoloxía, a loxística e os planos para facer un campo de concentración cunha mínima orde, pero, cando acaba a guerra, non tiña nada previsto e simplemente tratou os presos como se fosen gando. Na maior parte dos casos reutilizaron edificios vellos, como fábricas e campos de fútbol. Eran condicións dificilísimas.
—De todos os achados que recolle en País en ruínas, cal foi o que máis o sorprendeu?
—Hai dous obxectos que me chamaron moito a atención de dous ámbitos completamente distintos. Un é unha lata transformada nunha cunca que atopamos no campo de concentración de Jadraque, en Guadalajara. A priori, non é un obxecto interesante porque é simplemente unha lata á que alguén lle colocou un arame para convertela nunha cunca da que comer e beber. Pero nese obxecto tan vulgar atopamos un xesto de resistencia e dignididade. O que estaba facendo o prisioneiro era un artefacto para poder comer e beber con dignidadade, sen ter que facelo coa mans ou metendo a cabeza na pota. Isto é o que nos fai humanos e nos diferenza nas bestas. Esa lata é un xesto de humanidade e solidariedade porque nese mesmo campo de concentración atopamos sete ou oito latas máis, todas feitas da mesma maneira. Isto quere dicir que, ou ben un soldado lle estaba ensinando aos demais como facer unha lata-cunca, ou ben alguén as estaba a facer para o resto de presos. Nos dous casos falamos dunha colectividade; dun grupo de xente que se está axudando para parecer humana.
O outro obxecto atopouse nun contexto completamente distinto. Nun dos capítulos falo da transformación do mundo rural en España durante o franquismo, que é cando comeza o despoboamento masivo e o éxodo cara ás cidades. Escavei un vertedoiro que hai nunha casa da provincia de Pontevedra, no que hai lixo dende finais dos anos sesenta e comezos dos setenta. Entre todos os refugallos aparece un obxecto que chamou moito a miña atención: o blíster dun ansiolítico. Cando falamos deste tipo de medicación adoitamos asociala á vida urbana, ao estrés e á modernidade. Pola historia da casa e co que me contaron os veciños, nos anos sesenta viviu alí unha muller que estaba soa porque a súa familia emigrara. O que nos conta o ansiolítico é o trauma e a traxedia de tantísimas mulleres que viviron no campo galego, que se tiveron que encargar das casas, de levantar a familia, e que quedaron soas cando partiron os fillos. Ese ansiolítico é, para min, toda unha metáfora dunha historia oculta de Galicia; de todo o sufrimento psicolóxico do que non se ten falado o suficiente.
—Outro dos achados máis rechamantes do libro é o botón dunha casaca do exército napoléonico.
—Si, na mesma casa. É unha demostración de como nos espazos máis banais e cotiás está agochada a gran historia. Neste caso chama a atención porque é un contexto un pouco illado. É dicir, unha aldea onde todo o material que aparece é moi labrego e cotiá e, de repente, aí tes restos das guerras napoléonicas no patio da casa. É interesante porque o vertedoiro ten lixo dende o século XIX ata o anos sesenta. No XIX son obxectos moi locais, como cerámica galega da época, e o único que nos conecta co resto do mundo é ese botón. De repende, chega o XX e a globalización está no lixo: no café que consome a señora da casa, nas medicinas que veñen da Alemaña, na moeda francesa do réxime de Vichy dos anos corenta… Temos unha aldea que pasou a formar parte dun mundo global.
—Que pegada arqueolóxica deixaron a Guerra Civil e a ditadura franquista en Galicia?
—Estudouse moito a represión e a violencia contra as persoas. Pero algo que se ve moi ben no lixo que escavei é que, nos anos corenta, comezan a aparecer os alimentos-medicamentos. É dicir, uns complementos alimenticios pensados para suplir vitaminas e destinados a persoas subalimentadas e malnutridas que tiñan que recorrer a eles para non morrer de enfermidades relacionadas coa fame. E iso pasa no medio do campo, non nunha cidade, senón nunha aldea que debería de ser autosuficiente. Na Galicia do franquismo quedou a idea de que o mundo tradicional era un mundo de fame.
Evidentemente houbo crises de subsistencia ao longo dos séculos XVIII e XIX, pero nos 100 anos anteriores á Guerra Civil o campo galego mellorara e a xente xa non morría de fame. Por tanto, é un recordo que chegou despois da guerra civil e por culpa da autarquía e das políticas económicas do réxime franquista, que castigaban o campo para solucionar os problemas nas cidades. As cidades eran un gran problema político porque nelas vivía moita xente e eran focos potenciais de sublevación política, por iso se extraían recursos do campo para alimentar as ubes.
“A maior parte das infraestruturas da segunda metade do século XX en España están feitas por presos políticos”
—Outro episodio que marcou a historia de Galicia, pero tamén a súa persoal, foi a construción do aeroporto de Lavacolla con man de obra escrava.
—Si, en Galicia fixéronse varias obras con man de obra escrava, e o de Lavacolla é probablemente o caso máis coñecido. A min tócame de preto porque unha das empresas que o construíu foi a do meu avó. Tiven que chegar aos 30 anos para descubrir que esas obras se fixeran con man de obra escrava, que alí morreu moita xente nunhas condicións terribles e sen ningún tipo de medida de seguridade. A xente pasou fame, enfermou e maltratárona.
—E temos suficiente conciencia sobre isto?
—Non nos decatamos de como a maior parte das infraestruturas da segunda metade do século XX en España, dende estradas ata aeroportos, están feitas por presos políticos. O problema é que tenden a naturalizarse coa paisaxe. Por iso temos que facer un esforzo de memoria, non só escribindo libros ou artigos científicos, senón poñendo placas e monumentos á xente que traballou nesas obras.
“Nos espazos máis banais e cotiás está agochada a gran historia”
—Outro dos temas centrais que trata no libro e que están en Galicia é o Pazo de Meirás, ao que describe como un xacemento de varias capas.
—Si, e non o podemos escavar porque está en pé, pero si podemos facelo de forma metafórica. O que fixemos foi levantar distintas capas da historia que están no mesmo plano: o pazo de Pardo Bazán, o de Franco e o dos seus herdeiros. O problema é que os herdeiros desfiguraron moito os espazos anteriores. Intentáronse atopar as pegadas do ditador pero o espazo está desvirtuado porque os seus descendentes fixeron un gran espolio. Probablemente levaron entre o 80% e o 90% dos obxectos orixinais, agás a biblioteca, que se conserva relativamente ben.
—Hai pouco devolvéronse dúas estatuas do Pórtico da Gloria ao Concello de Santiago.
—Si, porque probablemente eran demasiado grandes para transportalas. Todo o que puideron sacar para vender, levárono.
—No que respecta á memoria histórica da Guerra Civil e do franquismo, a materia pendente continúa a ser o rescate dos corpos nas foxas comúns?
—Si, pero eu son positivo porque nos últimos 20 anos fíxose un esforzo xigantesco para recuperar eses corpos. O problema en Galicia é que a maior parte das foxas comúns están en cemiterios, e moitas veces foron destruídas a posteriori. Lourenzo Fernández Prieto cre que aí hai unha intencionalidade. Igual están debaixo pero non as podemos escavar, é moi difícil. Noutros sitios de España, como nas Baleares, xa non hai máis foxas que buscar. Tamén é certo que moitas se destruíron para levar os mortos ao Val dos Caídos.
—Exhumouse a Franco do Val dos Caídos, pero continuamos pendentes dunha resignificación histórica, non?
—Desgraciadamente, non se vai cambiar de forma radical o Val dos Caídos. O concurso que fixo o goberno foi un auténtico desastre e non parece que vaia resignificar o espazo nun prazo razoable de tempo. O que hai é un proxecto arquitectónico que realmente non vai contra o centro do Val dos Caídos, nin contra a mensaxe. É unha oportunidade perdida nun momento crítico. O que se vai conseguir é unha especie de recristianización do Val, aminorar o elemento franquista e darlle máis intensidade ao catóico.
