As escavacións no convento pontevedrés de Santa Clara acaban de ofrecer unha sorpresa maiúscula e de relevancia internacional. O equipo de arqueoloxía que traballa no enclave atopou no coro baixo da igrexa, na tumba que pertenceu a unha monxa, un cerebro saponificado. Este concepto describe o proceso químico polo que o órgano se transforma nunha substancia cérea e pode achegar información de enorme relevancia para as ciencias forenses. Segundo o equipo detrás do descubrimento, é o terceiro caso no mundo destas características e o primeiro documentado na península ibérica.
Segundo confirma o arqueólogo da Deputación de Pontevedra Rafael Rodríguez, non é doado establecer unha datación ata que non se realicen as análises oportunas. “Sabemos con seguridade que é anterior ao 1915, que é cando se documenta a última reforma no coro baixo da igrexa de Santa Clara. As orixes da obra son do XVII e coido que nos podemos arriscar a dicir que a datación tende máis a este século”, explica Rodríguez, quen mantén a cautela e apela a esperar aos resultados definitivos.
Un descubrimento excepcional
O órgano está depositado nunha cámara frigorífica da Universidade de Santiago, onde se garanten as condicións óptimas para a súa conservación. En canto ao seu aspecto, Rodríguez describe as súas semellanzas cunha pedra escura: “Dá a sensación de que está petrificado pero os dous hemisferios distínguense perfectamente”. O cerebro saponificado atopouse durante a escavación de tres tumbas completas e o máis curioso do achado é que os ósos estaban moi deteriorados e practicamente “parecían po”. A característica que fai este descubrimento excepcional é que o cranio non estaba ben conservado, como si adoita acontecer noutros casos.
Así o explica Rodríguez, quen menciona outros tres achados comparables en Arxentina, Chile e Italia. Non coinciden en datación, pero si no precario estado do cranio e na boa conservación do cerebro saponificado. O máis antigo é o de Trieste, datado no século XIII. Curiosamente, estes tres casos tamén se corresponden con tres relixiosos —un home e dúas mulleres—, como acontece co achado de Santa Clara.
Que información achegará?
Rodríguez pon énfase na “tremenda sorpresa” que supuxo o descubrimento. Agora comezarán a “facerlle preguntas” ao cerebro saponificado para poder descubrir novos datos non só sobre o corpo ao que pertenceu, senón tamén sobre as circunstancias nas que viviu. “Imos poder coñecer a idade da muller e entender aspectos relacionados coas conexións neuronais. Talvez non achegue tantos datos históricos como médicos e forenses”, indica. Por exemplo, poderase saber se sufriu un hematoma cerebral, se era moi maior ou se morreu de causa natural. Incluso pode achegar pistas, xunto ás outras evidencias que van atopando en Santa Clara, do tipo de dieta que tiña.
De momento, o equipo continuará cos traballos de campo que se estenderán ata finais de setembro. Despois comezarán coas análises, que non só se centrarán na información que poida achegar o cerebro saponificado, senón tamén nos materiais arqueolóxicos que foron atopando na campaña como, por exemplo, as cerámicas, os bronces e as estruturas arquitectónicas que saíron á luz. “Farémonos preguntas sobre alimentación, idade, esforzo corporal e incluso clase social para tratar de pechar o cadro que foi Santa Clara. Son 750 anos de historia metidos entre catro paredes“, sostén Rodríguez.
O arqueólogo tamén quere poñer en valor os outros achados relevantes desta última campaña, como o descubrimento dos restos de dous rapaces nas proximidades da Virxe dos Desamparados. “Probablemente pertenceron a unha familia nobiliaria porque foi a que pagou o retablo. O estado de conservación dun deles é moi malo pero talvez poidamos saber a idade”, apunta. O máis rechamante é que un mantiña nun bo estado uns zapatos, igual que apareceu a indumentaria completa dun antigo capelán. “Son a marca dunha posición social elevada”, subliña, mentres as escavacións continúan no recinto de Santa Clara.
