O proceso inflamatorio forma parte natural do sistema inmunitario, é dicir, das defensas do organismo. De feito, é unha das primeiras accións que leva a cabo o corpo en caso de infección e consiste en establecer unha barreira física e non específica para illar os patóxenos. Ademais da vasodilatación dos vasos sanguíneos da zona afectada, tamén se atraen células inmunitarias, como os neutrófilos.
“Normalmente prodúcese de forma aguda para que o sistema inmunitario elimine posibles patóxenos que entraran nunha ferida, trauma, queimadura ou en forma de infección e axudar na reparación”, explica o inmunólogo da Universidade de Murcia Antonio J. Ruiz Alcaraz no Science Media Centre (SMC España). Unha vez que se logra o obxectivo de exterminar o invasor, desactívase a inflamación, actívase a cicatrización e o órgano ou tecido afectado recupérase.
Ata aquí chega o plan perfecto e ideal do que debería ser a inflamación. Con todo, ás veces a estratexia non chega a bo porto e o proceso cronifícase. “O problema empeza cando non se elimina a ameaza e se cronifican infeccións como a tuberculose, ou ben cando existe unha sobreestimulación e envíanse sinais inflamatorias sen que haxa unha ameaza real”, di Ruiz. Son casos nos que “non paramos de engadir leña ao lume da inflamación”.
Por que se fala tanto de inflamación?
Nos últimos anos produciuse un boom no estudo da inflamación e o seu papel nunha infinidade de enfermidades. Desde as máis obvias e coñecidas, como a artrite ou a diabetes de tipo 1, a outras menos intuitivas e aínda en fase de estudo, desde o alzhéimer á depresión.
Cada vez máis estudos relacionan a inflamación con outros problemas de saúde. “Viuse que é un proceso moi transversal para a patoloxía humana e moitos compañeiros están a estudala desde as súas áreas, asociada ás enfermidades que investigan”, explica Ruiz. A clave, engade, é que “se se aprende a controlar ou manexar a inflamación pódese usar para previr ou tratar enfermidades”.
E que ten todo isto que ver co peso?
Inflamado case se converteu en sinónimo de gordo. Como explica Ruiz, toda esta relación da inflamación co peso “ten unha parte de verdade que logo se esaxera”. “É verdade que hai unha inflamación sistémica dentro do organismo que está relacionada coa acumulación excesiva de graxas”, aclara. Isto quere dicir que as células encargadas de acumular as graxas (adipocitos) producen unha serie de mediadores que inducen a inflamación.
“É unha inflamación crónica, de baixa intensidade, que afecta a outros órganos e tecidos que son importantes para regular a homeostase do paciente”, engade Ruiz. Por exemplo, pode causar patoloxías como o fígado graxo non alcohólico debido á comunicación que existe entre o tecido adiposo e este órgano.
“É moi común que en redes sociais o concepto de inflamación se use asociándoo só con sobrepeso, inchazón abdominal, retención de líquidos ou cambios na aparencia corporal tras consumir certos alimentos”, comenta a investigadora da Universidade de Córdoba Teresa Roldán. “Moitos destes síntomas están relacionados con procesos inflamatorios, pero hai que saber diferencialos da inflamación crónica sistémica, que ten implicacións moito máis profundas e non sempre evidentes”, engade.
Entón, que relación hai entre a obesidade e a inflamación?
Ruiz explica que no sobrepeso e a obesidade participa un tipo de inflamación diferente á que sucede en caso de infección. “Non hai patóxenos, pero actívanse certos mediadores da inflamación que a cronifican se non se reducen as calorías e as graxas e búscase unha dieta máis baseada en produtos frescos”, comenta o investigador. Tamén asegura que a obesidade predispón a certas enfermidades, como o fígado graxo, no que tamén media a inflamación.
Ademais, todo isto adoita ir acompañado de inflamación intestinal. “Comemos tan mal nalgunhas dietas occidentais que non paramos de meterlle ao intestino alimentos que non son propicios para unha microbiota sa e no seu lugar facer que aparezan microorganismos menos amigables e máis patoxénicos”, di Ruiz. “Vai todo acompañado: o intestino está inflamado por esa dieta, que se ademais é hipercalórica pode acumular graxa e facer que o tecido adiposo mande sinais de inflamación; se o músculo non axuda porque non hai exercicio, tamén pode repercutir”, sostén. En resumo, “a inflamación está relacionada con todas estas patoloxías asociadas, pero é un mediador presente cando se come moito e mal e se hai pouco exercicio”.
“A inflamación crónica de baixo grao, asociada á obesidade, é un proceso silencioso. Os adipocitos inflámanse porque aumentan en cantidade e en tamaño, non respiran ben, non lles chega o osíxeno e non envían correctamente os sinais de saciedade, a persoa come máis, e perpetúase o ciclo”, declara a divulgadora, farmacéutica e dietista-nutricionista Marián García.
“Como a graxa non está correctamente osixenada xera radicais libres, especies reactivas de osíxeno, que provocan distintos danos de maneira xeneralizada, que van desde a fatiga —tan común cando hai inflamación— ao cancro, e isto non se soluciona unicamente cunha dieta antiinflamatoria”, engade García.
Que teño que facer para evitar estes procesos non desexados?
A recomendación de investigadores como Ruiz é pouco sorprendente: consumir froitas, vexetais frescos, legumes, peixe e reducir as carnes, en especial as vermellas: “Ás nosas bacterias gústalles comer o que nós non podemos, como a fibra”. Tamén evitar os ultraprocesados e non esquecer que o estrés tamén axuda ao proceso inflamatorio. “Basicamente o ideal sería volver ás comidas das avoas”, conclúe.
“Existen patróns dietéticos con evidencia sólida, como a dieta mediterránea, que demostrou reducir marcadores inflamatorios no organismo”, di Roldán. “Ademais, certos nutrientes e compostos naturais presentes en froitas e verduras, tamén poden ter un efecto modulador sobre a inflamación. É fundamental entender que non hai respostas universais: o que funciona para unha persoa pode non ser efectivo para outra. O tratamento da inflamación non se resolve con solucións xenéricas ou rápidas. Require un enfoque integral e profesional que considere a cada individuo e que combine unha dieta equilibrada con prácticas de estilo de vida saudables”, engade.
Sobre o auxe das novas dietas que prometen arranxar estes problemas, García aclara: “Dieta antiinflamatoria é a nova etiqueta, antes era dieta probiótica e antes foi dieta mediterránea. Pero a realidade é que unha boa dieta antiinflamatoria tamén ten que ser probiótica. Todo está conectado”, explica. Neste sentido, engade: “A polipíldora antiinflamatoria máis efectiva que hai é gratis e chámase miokina ou exerkina, que se produce polo exercicio físico. É dicir, o exercicio de formar regular, o exercicio de forza, xunto cunha dieta adecuada, é mellor que calquera suplemento”.
Son efectivos os suplementos que se anuncian como solucións contra a inflamación?
“Moitos fabricantes aproveitan para mesturar conceptos que á xente lle soan parecidos, como inchazón e inflamación. A inchazón pode ser por unha disbiose na microbiota, por exemplo, polo famoso SIBO. Hai bacterias que se baixaron “unha parada antes” e fermentan no intestino delgado en lugar do colon, xeran gases onde non toca, unha especie de “peidetes de bacteria” que son os que xeran á persoa a inchazón”, responde García.
“Pero isto non se soluciona simplemente con suplementos. Neste caso fai falta un tratamento nutricional e antibióticos. Os probióticos poden ser unha axuda, pero van ser unha peza dentro dunha estratexia integral moito máis profunda, que é da que non se fala”, engade. “O tratamento da inflamación crónica require unha abordaxe integral, máis aló de solucións simplistas ou produtos milagrosos que moitas veces promociónanse en redes sociais”, defende Roldán.
Como podemos protexernos os consumidores de falsas solucións milagrosas?
“O meu consello ao consumidor é que desconfíe de quen fala de trucos milagrosos que só eles coñecen. Nos hospitais non son tan parvos como para que sexa o influencer o que ten a solución (para vendercha, claro)”, advirte García, que tamén propón que comparemos as declaracións nutricionais, é dicir, as promesas que fan os produtos nas súas webs e nos anuncios de Instagram, coas que aparecen na etiquetaxe.
“Nun envase as promesas adoitan ser menos fortes porque só se pon o que legalmente se pode dicir. Moitos fabricantes aproveitan que “a policía da internet” non dá abasto para coar mensaxes que logo xa quedan na memoria da xente. Hoxe en día legalmente non se pode facer ningunha declaración nutricional de ningún probiótico, é dicir, non se pode afirmar que un probiótico específico dun produto ten un beneficio concreto para a saúde”, conclúe.
Podes ler a versión orixinal deste artigo do SMC España nesta ligazón.
