Pode unha guerra seguir producindo efectos psicolóxicos case 90 anos despois de terminar? Unha investigación desenvolta polo historiador galego da Universidade Carlos III de Madrid Francisco J. Leira-Castiñeira e a psicóloga Raquel Martín-Ríos achega novas evidencias que obrigan a reformular esta cuestión. A través de tres estudos científicos realizados con familiares de vítimas da Guerra Civil española e a ditadura franquista, os autores mostran que as consecuencias do conflito non pertencen unicamente ao pasado, senón que continúan proxectándose sobre as xeracións posteriores.
Os traballos, publicados en revistas científicas especializadas, representan unha das primeiras investigacións en España que combina de forma sistemática a Historia e a Psicoloxía para estudar as consecuencias humanas da violencia política. A súa principal achega consiste en demostrar que o trauma asociado ás desaparicións forzadas e aos dós interrompidos pode manterse activo durante décadas e que a súa configuración psicolóxica varía en función da incerteza sobre o destino das vítimas e da posibilidade de recuperar os seus restos.
O paso do tempo non é suficiente
“Durante décadas estudamos como se produciu a violencia durante a Guerra Civil. O noso traballo propón ampliar esa mirada para comprender tamén como esa violencia seguiu actuando na vida das familias ata o presente“, explica Francisco J. Leira-Castiñeira.
Un dos principais achados da investigación é que o paso do tempo, por si só, non basta para resolver un dó cando nunca puido completarse. Miles de familias españolas non puideron recuperar os corpos dos seus familiares, celebrar un funeral ou dispoñer dun lugar onde lembralos. Esa ausencia converteu a perda nun proceso suspendido, cuxa pegada psicolóxica pode prolongarse durante xeracións.
Diferenzas segundo a situación dos restos da vítima
O estudo demostra, ademais, que non todas as familias experimentan ese sufrimento do mesmo xeito. Os investigadores identificaron diferentes patróns psicolóxicos segundo a situación dos restos da vítima. As familias que descoñecen onde se atopan presentan unha experiencia organizada ao redor de síntomas propios da tensión postraumática, como os pensamentos intrusivos e a hiperactivación. Pola contra, quen puido recuperar os restos mostran unha reorganización do proceso de dó, na que o sufrimento deixa de estar dominado pola incerteza e comeza a integrarse nun proceso de elaboración emocional.
Un dos resultados máis novos corresponde ás familias que cren coñecer o lugar onde se atopan os restos, pero non poden recuperalos. Neste grupo, os investigadores observaron unha fragmentación da experiencia psicolóxica compatible con situacións de elevada tensión sostida, o que suxire que a imposibilidade de actuar sobre unha perda coñecida pode converterse nun importante factor de cronificación do malestar.
“As exhumacións non eliminan a dor nin borran o pasado”, sinala Raquel Martín-Ríos. “Pero os nosos resultados indican que poden modificar a forma en que esa dor se organiza psicoloxicamente. Recuperar un corpo non significa esquecer unha perda; significa crear as condicións para que un dó que levaba décadas suspendido poida comezar a elaborarse”.
O impacto da historia na saúde mental
Os autores subliñan que estes achados non só teñen interese para a investigación histórica ou psicolóxica, senón que posúen importantes implicacións sociais e para as políticas públicas. Ata o de agora, os procesos de exhumación entendéronse fundamentalmente como actuacións de carácter forense, xurídico e histórico, vinculadas os dereitos humanos e á memoria democrática. A investigación propón incorporar unha dimensión adicional: a saúde mental.
Neste sentido, os investigadores consideran que os procesos de procura, identificación e entrega de restos deberían ir acompañados de dispositivos específicos de apoio psicolóxico para as familias. A recuperación dun familiar desaparecido pode reactivar emocións intensas acumuladas durante décadas e abrir procesos de dó complexos que requiren acompañamento profesional. Integrar esta dimensión permitiría ofrecer unha atención máis completa ás vítimas e aos seus descendentes.
O trauma interxeracional
Máis aló do caso español, o traballo conecta cunha liña internacional de investigación sobre trauma interxeracional, dó ambiguo e reparación tras episodios de violencia masiva. Os seus resultados sitúan a España dentro dun debate científico que ata o de agora se desenvolvera principalmente en contextos como o Holocausto, as ditaduras latinoamericanas ou os conflitos dos Balcáns.
A principal conclusión da investigación é que as guerras non terminan necesariamente cando cesan os combates. As súas consecuencias poden persistir durante xeracións a través dos silencios, as ausencias e os dós que nunca chegaron a completarse. Comprender esa dimensión amplía a forma de estudar a Guerra Civil española e abre novas vías para integrar a saúde mental nas políticas de reparación e memoria democrática.
