A chegada dunha nova especie de Vespidae á península suscita a dúbida sobre a súa posible expansión cara a Galicia. O avespón oriental (Vespa orientalis) diferénciase da avespa velutina pola cor e polo tamaño: é lixeiramente máis pequeno e presenta unha tonalidade máis avermellada, con reflexos cobre e só dúas bandas amarelas na parte final no abdome. Segundo un informe do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico, esta especie foi detectada por primeira vez en Andalucía no ano 2018 e, na actualidade, xa se atopa establecida no Campo de Xibraltar, en diversas zonas de Cádiz e Málaga, así como en parte da Comunidade Valenciana. Aínda non hai rexistros da especie en Galicia, pero podería chegar?
O avespón oriental ten a súa orixe no Mediterráneo Oriental, de aí o seu nome, presente tamén en Oriente Medio e en determinadas áreas de África e Asia. O quentamento global podería ser un dos factores que explican a súa expansión cara á península ibérica. Así o sinala a doutora María José Servia, profesora de Zooloxía da Universidade da Coruña (UDC) e especialista en especies invasoras: “A frecuencia de días con temperaturas moi altas e a circulación de mercancías van facilitar a súa chegada”.
Aínda que se fala en termos de probabilidade, este escenario semella verosímil analizando o seu comportamento. A introdución de especies invasoras como o avespón oriental pode xerar frotes desequilibrios nos ecosistemas, con consecuencias que van máis aló do impacto ecolóxico e alcanzan tamén o ámbito económico.
Como podería chegar a Galicia?
“Sempre se debe falar de probabilidade”, explica María José Servia. Aínda que a Vespa orientalis prefire hábitats máis cálidos, o aumento de vagas de calor fai que Galicia experimente períodos con temperaturas superiores ao habitual. Un exemplo próximo é o norte de Italia, onde xa se asentou o avespón asiático. “Existe un risco real de que chegue”, advirte a investigadora.
Ademais do cambio climático, o transporte xoga un papel clave. O tráfico marítimo contribúe, xunto con outros factores, á expansión de especies invasoras. Un dos escenarios máis probables para a chegada do avespón oriental a Galicia sería a través do comercio de mercancías entre os portos do sur e do norte da península. “A froita que vén do sur podería traer exemplares ocultos”, sinala Servia.
Como detectar a súa presenza?
Non sempre resulta doado para a cidadanía identificar con precisión as distintas especies de avespóns, xa que poden confundirse con outras autóctonas, como a Vespa cabro. “O que debería chamar a atención é que, probablemente, vexamos niños non tan redondiños como os da velutina“, explica a experta, sinalando esta como unha das principais diferenzas.
Outra característica distintiva é o lugar onde aniñan. As raíñas da Vespa orientalis poden instalar os seus niños en edificios, o que faría que, de súpeto, se percibise un aumento de exemplares nas proximidades. Nese caso, a cor do insecto convértense nun elemento clave para diferencialo.
En resumo, hai dous aspectos que permiten distinguir a velutina do avespón oriental: a forma do niño e a coloración dos individuos. “Probablemente sexan os sinais máis evidentes que permitan a calquera cidadán decatarse de que esas avespas son algo distintas”, asegura.
Posibles riscos
A chegada do avespón oriental a Galicia implicaría riscos semellantes aos que xa provoca a Vespa velutina. Entre eles destacan a depredación da fauna e dos cultivos autóctonos, especialmente de abellas e froita. “O único que pode ser distinto é a construción dos niños“, explica Maria Servia, segundo a súa tendencia de construír en edificacións humanas.
Este comportamento incrementa a probabilidade de interaccións entre persoas e avespóns, o que eleva tamén o risco de picaduras. “As reaccións alérxicas poden ser máis frecuentes”, advirte Servia, lembrando que nas persoas alérxicas ás picaduras de himenópteros estas reaccións poden derivar en consecuencias graves, incluído o shock anafiláctico.
O impacto non se limita ao ámbito ambiental e sanitario, tamén abrangue o económico. As preferencias alimentarias poderían ter un impacto directo sobre a agricultura e a viticultura. Na apicultura, aínda que o efecto sería semellante ao da avespa asiática, a preocupación engádese polo papel da Vespa orientalis como posible transmisora de patóxenos. Estudos realizados en Italia, onde a especie se expandiu do sur ao norte, demostraron que pode actuar como portadora de virus e bacterias que afectan ás abellas. “Cómpre avaliar se os métodos empregados polos apicultores poden protexer as colmeas”, advirte a investigadora, referíndose a ferramentas como as arpas utilizadas contra a velutina.
Estratexias de control
Que debería facer a administración no caso de que o avespón oriental chegue a Galicia? “A retirada de niños é unha opción, pero é moi custosa e depende da capacidade de detectalos”, explica María José Servia. Con todo, subliña que a única medida realmente útil nas fases iniciais da introdución dunha especie invasora é a vixilancia: cando os exemplares aínda son poucos, pódese investir na detección temperá de niños e na súa eliminación.
O problema, segundo a investigadora da UDC, é que na península ibérica sempre existirá un risco elevado de reintrodución, mesmo despois da retirada dos niños, debido á constante circulación de mercancías. Isto fai que, unha vez asentada, a especie teña moitas posibilidades de adaptarse ao clima galego.
Por este motivo, Servia considera difícil predicir tanto o futuro da Vespa orientalis en Galicia como a eficacia das distintas estratexias de control en Galicia. “Debería aplicarse un plan similar ao da velutina”, apunta, indicando que as medidas concretas deberán definirse no momento en que se confirme a súa presenza. Con todo, quedan aínda preguntas abertas: chegará a competir coa velutina ou ambas especies poderán coexistir?
