Cando alguén fala de guerra biolóxica a nosa mente transpórtase até a Segunda Guerra Mundial. Porén, esta estratexia bélica é moitísimo máis antiga: a primeira referencia que existe sobre guerras biolóxicas remóntase a uns textos dos séculos XVI e XIII a.C. Nas escrituras fálase do pobo hitita da Anatolia (actualmente o territorio que abrangue Turquía), e de como empregaron os corpos dos soldados mongois facelidos pola peste bubónica a modo de arma durante o asedio de Caffa (na actualidade, Crimea). Pouca broma iso de meterse co pobo hitita. Todas as armas biolóxicas baséanse no mesmo principio: empregan un axente biolóxico daniño, o cal pode ser un virus, unha bacteria ou ata un parasito. Doutra banda, precisan ter un mecanismo capaz de espallar o axente, ben sexa a través dos aerosois, mediante inxeccións ou contaminando as fontes de alimentos e auga.
Malia que as armas biolóxicas están prohibidas na actualidade, algunhas estratexias para enfrontarse ás especies invasoras empregan ideas semellantes a modo de control e erradicación co obxectivo de minimizar o seu impacto nas especies autóctonas. Neste sentido e, segundo o Ministerio de Transición Ecolóxica, os parasitos e os parasitoides demostraron ata o de agora ser “máis eficaces que os depredadores para reducir as poboacións de especies alóctonas”. Iso si: con moita cautela. “Temos que ter o pleno coñecemento de que non estamos afectando a outras especies nin xerando desequilibrios”, resume Xulio Maside, investigador da Facultade de Bioloxia da USC e coordinador dun recente estudo que analiza a compara a presenza de patóxenos nas velutinas e nos himenópteros autóctonos. A principal vantaxe do emprego de parasitos está clara: redúcese a poboación das invasoras nos ecosistemas. Porén, no caso da velutina hai un contra que non debería pasar desapercibido: comparten os mesmos patóxenos que as especies nativas europeas.
Os resultados do traballo reflicten que a prevalencia do parasitismo é significativamente menor na vespa asiática que noutros insectos nativos que podería explicar, segundo Maside, “o grande éxito reprodutivo da velutina nas rexións nas cales é invasora”.
Dende Europa ata Asia
Mediante técnicas de secuenciación xenómica masiva, os investigadores da USC analizaron as poboacións de velutina de España, Portugal, Francia, as Illas Británicas do canal da Mancha e Corea do Sur, onde tamén é invasora. “Seguramente o emprego desta tecnoloxía é o que nos diferencia como grupo neste ámbito, xa que somos capaces de recoller moitísima información sobre as variedade de patóxenos que se atopan nos insectos himenópteros”, engade o científico.
No caso deste novo estudo, decantáronse por unha serie de seres vivos que actúan como parasitos e que adoitan atoparse no tubo dixestivo ou no tecido adiposo de moitas especies de insectos. Despois, compararon a súa presenza tanto na vespa asiática como nos insectos nativos. No caso de Galicia, centráronse no abellón (Bombus), nas vespas máis comúns (como a Vespula germanica e a Vespula vulgaris) e na Vespa crabro, que é do mesmo xénero ca velutina.
Xoven, forte e sa: a primeira velutina
Os resultados da súa investigación supoñen un avance en varios sentidos. Así, o estudo reflicte que, a día de hoxe, non existe evidencia de que a especie alóctona importara novos patóxenos dende a súa rexión de orixe, o cal é un alivio: a exposición dun novo patóxeno, descoñecido para as especies nativas, podería ter consecuencias fatais.
Isto, explica o científico da USC, vencéllase directamente coa aparición da invasora en Europa hai dúas décadas: “Pénsase que ao principio chegou unha soa femia fecundada por, posiblemente, tres ou catro machos. É dicir, que unha soa femia foi a orixe de toda a actual poboación de vespa asiática que temos agora mesmo, que tamén se deduce grazas ás análises de diversidade xenética”.
Segundo Maside, a hipótese que o grupo mantén é que propágulos viviron moi pouco tempo no lugar onde naceron, polo que é posible que estiveran pouco expostos aos parasitos. “Deste xeito, cando chegaron aos novos lugares puideron compertir dun xeito favorable coas especies autóctonas dentro do mesmo contexto ecolóxico”. A esta idea, conta, chámanlle a Teoría da liberación dos parasitos.
A idea concorda cos datos: os investigadores observaron que a velutina ten aproximadamente a metade de patóxenos que as especies nativas de Europa e Corea. Isto podería explicar o éxito da invasora, mais polo de agora é tan só unha hipótese e ben poderia haber outros factores concorrentes.
Uns parasitos moi promiscuos
Ademais, segundo Maside, “a relación entre os parasitos e as distintas especies de himenópteros demostrou s ser moi fluída”. Isto quere dicir que un mesmo tipo de patóxeno adoita frecuentar varias especies. O feito de que sexan tan pouco específicos e de que se dea esta promiscuidade dificulta velos como unha estratexia viable de cara a controlar á velutina. O risco actual, admite o investigador, sería moi grande, e estaríamos expoñendo a outras especies de vital importancia para os nosos ecosistemas, como as abellas melíferas.
Outro resultado salientável é que a velutina está exposta á mesma diversidade de patóxenos que os himnópteros autóctonos: “Sería xenial poder traer a Europa un parasito asiático que ataque dun xeito específico á velutina. Porén, na nosa experiencia é inevitable que as especies autóctonas corran os mesmos riscos. Sería moi difícil”, reflexiona.
A evolución marca o reloxo dos ecosistemas: as relacións entre os patóxenos e os seus hóspedes mudan no tempo. Neste sentido, sinala o investigador da USC, será interesante seguir o percorrido vespa asiática como invasora.
Agora mesmo amosa unha gran poboación, mais leva moi pouco tempo aquí. Ao longo prazo, e ao estar máis en contacto coa velutina, é moi probable que algún patóxeno europeo sexa capaz de parasitala: “É unha posibilidade de hóspede que ata o momento non están aproveitando. O máis seguro é que remate tendo o mesmo lastre de patóxenos que as especies nativas”.
