Galicia, cunha gran tradición pesqueira e marisqueira, enfróntase a un desafío ambiental crecente: a acidificación dos seus océanos. Este fenómeno, provocado pola absorción de dióxido de carbono (CO2) pola auga de mar, xa está a ter impacto nas rías galegas, e comprendelo é clave. Pero que sucede cando os equipos de investigación non se poñen de acordo? O Instituto Español de Oceanografía (IEO-CSIC) na súa sede da Coruña acollerá no mes de outubro a investigadores do Massachussets Institute of Technology (MIT) para abordar a problemática da medición do pH en auga mariña nun proxecto financiado polo MIT-Spain INDITEX Circularity Seed Fund.
O pH é unha parámetro químico que indica o grao de acidez ou basicidade dun medio. Valores máis baixos corresponden a medios máis ácidos, e isto pode afectar tanto ás persoas como ao conxunto dos organismos vivos. “Unha das propiedades químicas máis importantes para o mar é o pH”, explica Marta Álvarez, oceanógrafa química do grupo Inorganic Chemical Oceanography (INOCEN) do IEO-CSIC, xa que inflúe en multitude de procesos químicos, biolóxicos e físicos.
A investigadora, que participará nas reunións de outubro, lembra que existen series temporais longas coas que seguir a evolución do pH mariño, mais os cambios metodolóxicos ao longo do tempo provocan que moitas medidas non sexan comparables entre grupos de investigación. Isto dificulta avanzar no estudo deste parámetro clave.
“Non se pode cuantificar con exactitude canto está a baixar o pH do océano”, sinala Álvarez. As diferenzas de método impiden avaliar con rigor tanto impactos actuais como os riscos futuros. A cuestión que se abre, polo tanto, é esencial: como unificar os métodos de medición do pH para obter resultados consistentes e comparables a nivel global?
A acidificación oceánica nas especies
O océano está en contacto permanente coa atmosfera, un compoñente esencial do sistema terrestre que os seres humanos alteraron coas emisións de CO2 procedentes do uso de combustibles fósiles. A teoría é coñecida, pero cómpre lembrar un dato clave: arredor do 30% do dióxido de carbono emitido á atmosfera é absorbido polo océano. Este exceso de CO2 non só contribúe ao quecemento global, senón que tamén modifica as propiedades químicas da auga mariña.
“Este CO2 que entra no océano incorpórase a un sistema de equilibrios químicos que fai variar o pH”, explica a oceanógrafa do IEO-CSIC. Estas alteracións repercuten directamente na vida mariña. Cada especie responde de maneira distinta segundo a súa sensibilidade e condicións fisiolóxicas, pero moitos estudos falan dos grandes estresores dos ecosistemas mariños.
Entre eses factores destacan o aumento da temperatura da auga, a diminución do osíxeno disolto e a baixa do pH. Esta última é especialmente crítica para os organismos calcificadores, como moluscos ou corais, xa que lles dificulta a formación dos seus esqueletos de calcita ou aragonito. O problema agrávase nas fases larvarias, cando o proceso metabólico da calcificación lles custa máis.
“Cando o pH do océano diminúe, tamén o fan os ións de carbonato“, explica a investigadora. Estes ións son fundamentais para construír estruturas minerais, polo que a súa redución compromete a supervivencia dalgunhas especies. Con todo, nos corais o factor máis determinante é o aumento da temperatura. “Algunhas especies son máis sensibles ao quecemento, outras á acidificación e outras á falta de osíxeno”, engade Marta Álvarez, quen subliña que a resposta varía segundo a zona xeográfica.
Escasez de datos
Aínda que se coñece o impacto do pH nas especies mariñas, na actualidade non se sabe con precisión canto descendeu este parámetro no océano. O ser humano leva emitindo CO2 dende a época preindustrial. “Non existen moitos rexistros directos do pH oceánico daquela época, pero pódese estimar cal foi o cambio”, explica a oceanógrafa.
Na capa superficial do mar, onde o contacto coa atmosfera é máis intenso, obsérvase unha diminución clara do pH. Porén, estes cambios non son uniformes en todo o océano, senón que varían segundo a rexión e as condicións locais.
Por ese motivo, resulta imprescindible dispoñer de datos precisos obtidos coa tecnoloxía actual, que permitan deseñar políticas de mitigación e adaptar estratexias de acuicultura, especialmente no cultivo de moluscos. “Precisamos saber con máis exactitude como está a cambiar o pH”, aclara a investigadora do IEO-CSIC.
Métodos de medida pouco comparables
“Cando pensamos en medir o pH, a maioría imaxina un eléctrodo ou unhas tiras de cores”, contextualiza Marta Álvarez. Por exemplo, no caso das análises de ouriños, o pH mídese habitualmente con tiras indicadoras. No océano, a medición require técnicas máis precisas: primeiro empregáronse eléctrodos potenciométricos, que resultaban difíciles de referenciar e comparar entre si. Hoxe en día, a metodoloxía máis estendida é a espectrofotométrica.
Con todo, o problema persiste: a evolución destas técnicas fai que sexa complicado comparar datos obtidos en distintas partes do mundo. “Se confrontamos series temporais dun grupo de investigación con outras tomadas con métodos lixeiramente distintos, non se pode garantir a mesma trazabilidade“, explica a oceanógrafa. Isto amosa a dificultade de establecer unha política común arredor do pH.
A solución, segundo Álvarez, pasa por un sistema de unidades unificado. Do mesmo xeito que un litro de auga equivale a un litro tanto en Galicia coma en Francia, o mesmo debería aplicarse á medición do pH a través dun estándar internacional. “É importante, porque o pH utilízase como indicador do cambio global“, advirte, lembrando que, ademais, afecta directamente o equilibrio químico do océano.
Reunión co MIT
A reunión entre IEO-CSIC e o MIT, que se celebrará o vindeiro mes de outubro, contará coa participación do oceanógrafo Ryan Woosley, especialista no ciclo do carbono inorgánico mariño e na acidificación oceánica, con experiencia no Atlántico e no Ártico.
“O que faremos é traballar con el para poñernos de acordo”, explica Marta Álvarez. O obxectivo é comparar métodos de medición desenvolvidos por Woosley no MIT cos que emprega o grupo INOCEN do IEO da Coruña, e avaliar se son equivalentes e consistentes. Ademais, unha das metas será recuperar series temporais de campañas transoceánicas, harmonizalas nun mesmo nivel de referencia de pH e analizar o impacto desta revisión nas estimacións de cambio tanto no Atlántico coma no Pacífico, en colaboración con equipos de investigación xaponeses.
“En principio compartiremos a información entre os dous laboratorios, o do MIT e o do IEO da Coruña, e se chegamos a un consenso, transmitiremos a metodoloxía a toda a comunidade do CO2“, engade Álvarez, quen ten clara a folla de ruta. A colaboración continuará o ano que vén, cando os investigadores da Coruña viaxarán a Massachussets para dar continuidade ao proxecto.
Un parámetro invisible
“Gustaríame que a sociedade se dera de conta de que hai problemas no océano que non son visibles“, explica a oceanógrafa Marta Álvarez. Cando imos á praia, non podemos percibir a simple vista os cambios no pH ou no osíxeno da auga, aínda que si notamos a temperatura.
Con todo, que sexan invisibles non significa que non existan: “Poden ter unha repercusión moi forte no sistema socioeconómico”. Nas rías de Galicia existe unha intensa actividade económica vinculada ao cultivo de moluscos, como o mexillón, e aínda que hai iniciativas en marcha para estudar como varía o pH nestes ecosistemas e o seu efecto nos cultivos, é necesario contar con máis precisión e consenso para poder analizar o fenómeno a nivel global.
“Nós achegariamos un gran máis a este coñecemento”, asegura Álvarez con ilusión ante este novo reto. A idea do proxecto xurdiu da man de Ryan Woosley, dende o MIT, e supón unha oportunidade única para poñer en común experiencias e métodos entre equipos de distintos continentes.
