Todos os camiños levan a Roma. Este refrán ben podería ser o lema que conduciu o investigador David Araujo-Vilar a identificar unha mutación especialmente frecuente na Baixa Limia relacionada cunha enfermidade rara. En concreto, cun subtipo de lipodistrofias, un conxunto de doenzas caracterizadas pola ausencia de tecido adiposo de forma xeneralizada ou en distintas partes do corpo. O estudo destas patoloxías é complexo, dado que agrupa 70 formas diferentes, pero Araujo-Vilar foi capaz de rastrexar a orixe dunha delas: a comarca ourensá da Baixa Limia.
De Brasil a Cataluña
“En 2012 revisei un artigo escrito por un equipo do Brasil no que se identificaba unha nova variante no xene LMNA, o primeiro que se descubriu relacionado coas lipodistrofias”, sinala o investigador do Centro de Medicina Molecular e Enfermidades Crónicas (CiMUS) da Universidade de Santiago (USC). Aquela foi a primeira pista dunha longa lista de achados azarosos. O segundo documentouno en 2015, cando lle fixo un estudo xenético a unha nova paciente. O resultado foi concluínte: tiña a mesma mutación que a familia brasileira. A muller non vivía en Galicia, pero si era galega. Nacera na Baixa Limia.
En 2016 descobre a mesma mutación en tres irmás diagnosticadas con lipodistrofia parcial familiar. Eran de fóra, pero a orixe era a mesma que os dous casos anteriores: a comarca ourensá. Aconteceu o mesmo cunha nai e cunha filla naturais de Cataluña, das que o estudo xenético revelou a mesma variante. Araujo-Vilar logrou confirmar que a avoa e bisavoa, respectivamente, era da Baixa Limia. E algo semellante aconteceu con outra paciente que vivía en Ferrol pero nacera en Castela. Non foi capaz de rastrexar a súa árbore xenealóxica para atopar vínculos con Galicia, pero o seu apelido era un topónimo. Un topónimo da fronteira portuguesa coa Baixa Limia.
Todas as pacientes presentaban unha mesma mutación xenética relacionada cun subtipo de lipodistrofia. E todas, dunha maneira ou outra, afundían as súas raíces na Baixa Limia. Tras o goteo de casos semellantes, Araujo-Vilar decidiu poñerse en contacto cos investigadores brasileiros que publicaran o estudo en 2012. O equipo confirmoulle que a familia estudada era de orixe galega, pero que xa lle perderan a pista. “Esta variante considérase rarísima no resto do mundo pero para min é moi frecuente. Arredor do 25% dos meus pacientes con lipodistrofias teñen esta mutación”, sinala o científico do CiMUS.
Poboacións illadas
Non obstante, atopar esta variante na Baixa Limia non espertou unha gran sorpresa no investigador. “Galicia foi unha rexión historicamente illada que apenas recibiu poboación de fóra. Eramos un país de emigrantes. Máis aínda en Ourense e na Baixa Limia, caracterizadas pola perda de poboación e polo avellentamento. Non me sorprende que haxa unha maior frecuencia de doenzas xenéticas nunha zona onde non houbo mestura con outras poboacións”, sostén o profesor de Medicina da USC. E pon como exemplo o caso da illa Reunión, no Pacífico. Os pacientes diagnosticados con lipodistrofia teñen todos a mesma mutación, precisamente pola escasa mestura con outros grupos.
Cantos pacientes hai en Galicia?
Máis alá da variante da Baixa Limia, Araujo-Vilar recoñece que non é doado calcular cantos pacientes de lipodistrofias pode haber en Galicia. Para comezar, é un conxunto moi variado de enfermidades e a súa prevalencia depende do subtipo. No caso das formas xenéticas xeneralizadas —que se caracterizan pola perda de graxa en todo o corpo— podería haber entre tres e catro galegos afectados. E aqueles cuxa orixe sexa adquirida como, por exemplo, polo uso dalgún fármaco, tan só serían entre un e dous pacientes.
En relación ás lipodistrofias de orixe xenética, pero de tipo parcial —cando a perda de graxa está localizada nunha parte do corpo—, o número de pacientes dispárase. Araujo-Vilar contabiliza entre 200 ou 300 doentes en toda Galicia, incluíndo os casos sen diagnosticar. No caso das lipodistrofias parciais adquiridas, o número estaría entre cinco e seis persoas. E, finalmente, unha das formas máis graves é unha doenza ultrarrara que causa envecellecemento prematuro, da que o investigador do CiMUS trata a unha persoa con proxeria de adulto.
O elevado número de subtipos de lipodistrofias complica o diagnóstico, por iso Araujo-Vilar participa nun grupo europeo para definir correctamente a enfermidade. Segundo explica, nas formas xenéticas parciais adóitase perder máis graxa nas nádegas e nas extremidades inferiores. Pola contra, nas parciais adquiridas hai maior perda de tecido adiposo na cabeza e na cintura, pero non nas pernas nin nas cadeiras inferiores.
Enfermidades asociadas
A graxa é necesaria para vivir e a súa ausencia deriva nunha longa lista de comorbilidades que afectan a calidade e esperanza de vida dos pacientes. “Como non teñen depósitos de graxa, o exceso de enerxía e de calorías vaise almacenar en forma de triglicéridos noutras partes do corpo que non son as axeitadas. Por exemplo, nos músculos e no fígado”, indica Araujo-Vilar. Isto pode derivar en doenzas como a diabetes, o fígado graxo e as enfermidades cardiovasculares.
Amais disto, algúns pacientes con lipodistrofias parciais presentan unha dor permanente e de intensidade cambiante da que aínda non se coñece a causa. E, por outro lado, a hiperfaxia ou o apetito desmesurado aparece sobre todo nas lipodistrofias xeneralizadas. “Teñen un descenso das concentracións plasmáticas de leptina, a hormona que regula o apetito. Ao presentar niveis case indetectables, teñen fame permanente e nunca se sacian“, sinala o investigador do CiMUS. Isto pode dificultar o seguimento da dieta, un dos puntos fundamentais do tratamento. Pero o maior risco do apetito voraz está nos pacientes máis novos.
“Os cativos de un ou dous anos non saben expresar que teñen fame. Nin os máis pequenos en idade escolar. Moitas veces diagnostícanos con TDAH pero o único que teñen é ganas de comer”, advirte Araujo-Vilar. O principal risco da hiperfaxia na infancia é a sobrealimentación. “Como apenas teñen graxa corporal, dá a sensación de que están mal nutridos. O exceso de calorías pode ir a onde non debe ir e agravar os triglicéridos, a resistencia á insulina e a diabetes”, apunta.
Unha esperanza de vida máis curta
A variedade de lipodistrofias fai complicado falar dun paciente estándar. É certo que as comorbilidades, na meirande parte de casos comúns, afectan a calidade de vida dos doentes. Non existen tratamentos específicos para resolver a enfermidade, é dicir, que fagan recuperar a graxa corporal, polo que as terapias van dirixidas cara ás doenzas que se desenvolven secundariamente. Todo isto é un cóctel que reduce tamén a esperanza de vida. As persoas con lipodistrofia xenética xeneralizada vivirán en torno a 50 ou 60 anos. No caso das parciais, serían sobre 75 anos, mais isto non ocorre en Espala.
Segundo un estudo no que participou Araujo-Vilar, e no que fixeron seguimento a unha cohorte de 90 pacientes ao longo de 20 anos, nas lipodistrofias parciais a esperanza de vida é a mesma que para a poboación xeral. “Estas diferenzas entre países poden deberse aos sistemas de saúde e aos estilos de vida. Tamén as singularidades de cada centro de referencia. En Turquía, por exemplo, só tratan os pacientes graves, polo que a mortalidade será maior”, sinala. No CiMUS, referencia neste eido, tratan casos leves e graves, polo que isto tamén pode nesgar o resultado.
O estigma do aspecto físico
Pero máis alá das consecuencias metabólicas das lipodistrofias, o investigador galego non quere pasar por alto o impacto na vida cotiá. “Teñen un aspecto físico moi característico que pode resultar estigmatizante, sobre todo para as mulleres”, apunta. Ao carecer de graxa, os pacientes lipodistróficos parecen moi musculados. “Isto acontece sobre todo nas formas xenéticas xeneralizadas. A partir da puberdade, adquiren trazos acromegaloides, é dicir, deformadores”, continúa. E como moitos presentan resistencia á insulina, acaban por ter unha lesión cutánea denominada Acantosis nigricans que tamén condiciona moito a súa vida diaria e o seu aspecto físico. Algúns cativos incluso sofren acoso escolar por mor disto.
As lipodistrofias son enfermidades pouco coñecidas, incluso dentro do ámbito médico. E moitas delas están infradiagnosticadas. Unha das pacientes ás que tratou Araujo-Vilar logrou o diagnóstico con 70 anos, tras detectarlle a enfermidade é á súa filla. Estaba inicialmente diagnosticada de diabetes, pero esta doenza non era máis que unha máscara doutra enfermidade. O certo é que non existe ningún tratamento específico para as lipodistrofias. Pero tampouco están esquecidas. Investigadores como David Araujo-Vilar dende o CiMUS traballan incansablemente para mellorar a calidade de vida dos doentes e romper cos estigmas.
