O grupo MetBioCat da Universidade de Santiago (USC), dirixido polo seu fundador o profesor José Luis Mascareñas, é sen dúbida un dos estandartes da investigación na comunidade autónoma nun campo pouco explorado ata o momento mesmo no ámbito internacional como é a fronteira entre a química e a biomedicina. O seu traballo dende hai máis de 20 anos levou ao xurado dos premios GCiencia Galicia Spin-Off a concederlle o galardón de 2025 dentro do apartado de Grupos de Investigación.
Mascareñas explica que o grupo naceu co dobre obxectivo de inventar e desenvolver novas transformacións química catalizadas por metais de transición e, ademais, deseñar métodos moleculares para interaccionar co ADN e interferir con procesos biolóxicos e celulares. “A concesión da ERC Advanced Grant ao grupo no ano 2014 foi fundamental para poder afondar nesta liña multidisciplinar de traballo entre a química e a bioloxía celular”, engade.
Entre os principais fitos acadados polo grupo dende o seu nacemento atópase o descubrimento de que os metais baseados en ouro podían catalizar reaccións químicas que doutro xeito non eran posibles, e que permitían acelerar a síntese de compostos relevantes, como foi o caso da Englerina, un produto antitumoral que ata ese momento era moi complicado de preparar no laboratorio.
No ámbito da química biolóxica, o resultado inicial que indicaba a viabilidade da idea de facer química catalítica artificial en células vivas publicouse en 2014, e permitiu activar dentro das células moléculas que interaccionaban co ADN. Posteriormente, en 2016, demostrouse que era incluso posible dirixir estas reaccións químicas artificiais a zonas especificas das células, por exemplo ás mitocondrias, que son órganos fundamentais para a respiración celular.
Mascareñas apunta tamén que outro fito importante foi o descubrimento dun composto de rutenio que interaccionaba de forma selectiva con ADN, e que sentou as bases para que se desenvolvera un novo produto anticanceríxeno que mereceu recentemente a concesión dun proxecto Transition do European Innovation Council (MEDICS). En total, o grupo foi que de acadar financiamento por un total de 4 millóns de euros e presentou 26 patentes.
Na procura de novas reaccións catalíticas
Na actualidade o grupo segue a traballar no descubrimento de novas reaccións catalíticas, tanto polo interese intelectual e conceptual que isto supón, como polo súa relevancia para simplificar a preparación de moléculas de alto interese biolóxico ou tecnolóxico.
“Unha parte importante do grupo segue a traballar neste campo fronteirizo entre a química e a biomedicina, para implementar reaccións químicas catalíticas artificiais —non presentes na natureza— en sistemas vivos. Isto é relevante dende un punto básico e conceptual, para crear novo coñecemento na fronteira da ciencia, e por suposto polas posibles aplicacións para activar fármacos in situ usando ditos procesos catalíticos”, explica Mascareñas, quen tamén destaca que hai un subgrupo que está a traballar en levar adiante o produto anticancro descuberto no propio laboratorio de MetBioCat e que está a ser financiado por Europa.
Investigadores de diversas procedencias
MetBIoCat conta na actualidade cun total de 26 persoas traballando, con investigadores procedentes de Italia, Holanda, India, Francia e de distintas partes de España, dos que un 30% son galegos.
Cara ao futuro o obxectivo principal do grupo é, segundo Mascareñas, consolidar “este campo de investigación no que somos pioneiros, situado na fronteira entre a catálise e a bioloxía celular, e demostrar que estas tecnoloxías poden ter aplicacións en biomedicina”. Ademais, MetBioCat seguirá a tratar de crear novos conceptos para ampliar o rango de transformacións catalíticas que se poden realizar en sistemas e células vivas. “En concreto, estamos a traballar nunha nova liña baseada no uso da luz para iniciar estes procesos catalíticos”, sinala Mascareñas.
