Hai agora 40 anos que aconteceu o maior desastre nuclear da historia. O 26 de abril de 1986, o reactor RBMK (condensador de alta potencia) número catro da central nuclear Vladímir Ilich Lenin, localizada no norte de Ucrania, sufriu unha serie de fallos que levaron á súa explosión. A amalgama de erros técnicos e humanos levaron á liberación de partículas radioactivas (plutonio, iodo, estroncio e cesio) na atmosfera. Cabería preguntarse por que non chegou á península ibérica.
A poboación máis próxima atopábase a un par de quilómetros; era a localidade de Prípiat. A cidade homónima á central estaba a menos de 20 quilómetros. Os rexistros posteriores revelaron que a nube de contaminación chegou a máis de dez países. Segundo informa a Organización Mundial da Saúde (OMS), a radiación de Chernóbil puido custarlle a vida a unhas 4.000 persoas durante as dúas primeiras décadas despois da traxedia.
Os estragos derivados dos acontecementos dese 26 de abril aínda están patentes no presente: dende as secuelas físicas e psicolóxicas aos desolados recordatorios que conforman os territorios fantasma que rodean a central, agora en desuso. Con todo, a península ibérica experimentou esta catástrofe dunha forma moi diferente aos países veciños: a radiación cubriu de cheo Francia e Italia, pero chegou cunha intensidade mínima a España e Portugal. Tan baixa, de feito, que non se tomaron medidas contra a radiación no país. A explicación desta situación reside no ceo.
Que aconteceu nos días posteriores á explosión de Chernóbil?
Inmediatamente despois do estalido do reactor, a columna de materiais radiactivos, que acadou máis de 1.500 metros de altura —incluso o dobre nalgúns puntos—, dirixiuse cara ao norte e ao leste, rumbo a Escandinavia e o centro de Rusia. Días despois, o 29 de abril, cambiou a dirección do vento, o que puxo o centro de Europa no seu camiño. Parecía que a nube tóxica entraría polo norte de España, pero, entre o 1 e o 2 de maio, as correntes atmosféricas mudaron de novo e os materiais radiactivos desprazáronse cara ás illas británicas e Francia.
Na simulación do meteorólogo Benito José Fuentes López apréciase que a masa tóxica se detén ao norte dos Pirineos, pero non por iso debe pensarse que foron estes picos os que retiveron a contaminación. “Cando unha partícula se atopa na atmosfera libre, pode acadar moi diversas altitudes. A altura dos Pirineos non sería suficiente para deter o seu avance por si soa; podería entrar desde varios puntos”, explica o meteorólogo. O verdadeiro escudo da península eses días foi a configuración de vagadas e dorsais que se produciron na atmosfera.
Entre correntes atmosféricas: as circunstancias que salvaron a península
Para entender que aconteceu nesa primeira semana de maio de 1986, é preciso falar de vagadas e dorsais. Ambos termos aluden a ondulacións latitudinais que se producen na atmosfera. No caso das vagadas, trátase dun movemento descendente, mentres que no das dorsais é ascendente.
Entre o 1 e o 2 de maio, coincidiron unha dorsal que chegaba dende Portugal e unha vagada que se asentou sobre Europa Occidental. Esta configuración permaneceu estacionaria durante varios días.
“O normal nesas altitudes é que o vento se desprace de oeste a leste, de esquerda a dereita. Pero cando unha disposición atmosférica impide ese fluxo, falamos de que hai un bloqueo atmosférico” explica Fuentes López. O meteorólogo aclara que no caso da península non se produciu ningún bloqueo ata o 4 de maio, e que incluso ese durou uns días, mentres que estes fenómenos poden durar semanas.
Se se producira un bloqueo prolongado na península, a concentración tóxica resultante podería terse visto alterada, tanto cun resultado máis beneficioso para o país como máis danoso. “A peor configuración sería que houbera un anticiclón potente en Escandinavia e unha borrasca en Italia. Se iso fora un patrón estacionario durante varios días, sería fatal: España sería unha das zonas máis afectadas, mentres que Escandinavia e Italia sairían moito mellor paradas” engade Fuentes López.
A importancia da choiva
Outro factor que resultou determinante na concentración dos materiais radiactivos foi a choiva. “Calquera contaminante suspendido na atmosfera, no aire, pesa; ten unha masa. Entón, vai caendo. Canto menor masa, máis tarda en caer. Esta caída por gravidade é a sedimentación seca” aclara o meteorólogo, e completa: “A deposición húmida acontece cando as partículas se arrastran pola choiva, que é moito máis rápida”.
Un dos condicionantes na ampla expansión da nube tóxica foi, precisamente, a choiva. Os materiais máis liviáns puideron cubrir grandes distancias, mentres que os máis pesados se viron arrastrados pola auga. A deposición húmida destes materiais supuxo maiores concentracións de radioactividade nas zonas nas que houbo precipitacións nos días posteriores á expulsión dos refugallos tóxicos na atmosfera.
Agora, 40 anos despois da catástrofe, o 26 de abril segue marcando un punto negro na memoria colectiva. É un evento cuxas consecuencias, as visibles e as invisibles, aínda persisten no aire, na fauna e na flora. E nas persoas, por suposto.
