Haberá unha segunda onda da Covid-19?

O microbiólogo Ignacio López Goñi analiza o que se sabe ata agora do comportamento do SARS-CoV-2 cara aos vindeiros meses

Onda epidémica da gripe de 1918. Fonte: National Museum of Health and Medicine.
Onda epidémica da gripe de 1918. Fonte: National Museum of Health and Medicine.

* Un artigo de

Se queremos ser breves, a resposta é “non o sabemos”. Aínda así, podémonos fixar en que ocorreu noutras situacións similares.

No século pasado houbo tres pandemias de gripe. A de 1918 foi a máis mortífera. Desenvolveuse en tres ondas: na primavera de 1918, no outono dese mesmo ano e no inverno de 1919. A realmente virulenta e mortal foi a segunda, na que ocorreron o 64% dos falecementos. En realidade, a primeira onda foi a menos forte: só foi responsable do 10% dos mortes daquela pandemia. Na segunda onda, puidéronse documentar cambios no xenoma do virus que poderían explicar que fose máis virulento.

En 1957 apareceu un novo virus gripal que orixinou a “gripe asiática”, que cursou tamén en tres ondas epidémicas: a primeira na primavera-verán de 1957 e cunha incidencia relativamente baixa, a segunda a principios de 1958 e a terceira no inverno entre 1958 e 1959. A mortalidade foi máis alta nas dúas segundas ondas. Dez anos despois, en 1968, un novo virus da gripe causou a denominada “gripe de Hong Kong” cuxa difusión foi máis lenta e irregular: comezou no outono-inverno no hemisferio norte e foi seguida dunha segunda onda no inverno seguinte cunha maior incidencia.

A última pandemia de gripe, a denominada “gripe A” de 2009-2010, non tivo tanta incidencia e acabou tendo o efecto dunha gripe estacional. De feito, este virus acabou adaptándose ao ser humano e sendo unha das cepas que circulan desde entón cada ano. Como vemos, o das segundas e terceiras ondas máis letais ocorreu co virus da gripe con anterioridade.

No caso do SARS-CoV-2, a aparición de novas ondas epidémicas dependerá do propio virus, da súa capacidade de variación e adaptación ao ser humano. Da nosa inmunidade, de se realmente estamos inmunizados e protexidos contra el. E da nosa capacidade de transmitilo e controlalo.

Pode o virus facerse máis virulento como coa gripe de 1918?

Non o sabemos. Pero, a diferenza da gripe, o SARS-CoV-2 non é o campión da variabilidade. O virus da gripe tamén ten un xenoma de ARN, pero son oito pequenos fragmentos que se poden mesturar con outros tipos de virus de gripe aviaria ou porcina, dando lugar a novos reagrupamientos. A súa capacidade de mutación e de recombinación é moito maior, por iso as vacinas da gripe hai que cambialas cada ano e orixínanse virus pandémicos con máis frecuencia.

Desde que comezou o SARS-CoV-2 secuenciáronse e comparáronse os xenomas de varios miles de illamentos e claro que o virus muta! Todos o fan, pero de momento, como esperabamos, este parece moito máis estable que o da gripe. Quizá sexa porque ten unha proteína (nsp14-ExoN) que actúa como un encima capaz de reparar os erros que poden ocorrer durante a replicación do xenoma.

Por tanto, aínda que neste caso segue sendo válida esa definición de virus como unha “nube de mutantes”, o SARS-CoV-2 parece que de momento non acumula mutacións que afecten á súa virulencia.

Pero, ademais, noutras ocasións comprobouse que os virus ao “saltar” dunha especie animal a outra, como neste caso, co tempo vanse adaptando ao novo hospedador e van diminuíndo a súa virulencia. Ou sexa, que non sempre que un virus muta é para facerse máis virulento, senón xeralmente o contrario. De todos os xeitos, haberá que seguir vixiándoo.

Estamos xa inmunizados contra este virus?

Para evitar a extensión dunha epidemia hai que cortar a cadea de transmisión do virus. Isto conséguese cando hai un número suficiente de individuos (polo menos máis do 60%) que están protexidos contra a infección, actúan como unha barreira e impiden que o virus alcance a aqueles que aínda poderían contaxiarse. Isto é o que se denomina inmunidade de grupo e conséguese cando a xente pasou a enfermidade ou cando se vacina.

Pero contra este virus aínda non temos unha vacina. Hai inmunidade de grupo contra este virus? Pois parece que non. No estudo preliminar sobre seroprevalencia da infección polo coronavirus SARS- CoV-2 en España, unha das conclusións máis importantes é que a prevalencia nacional sitúase no 5%: algunhas comunidades presentaban prevalencias inferiores ao 2%, mentres que outras superan o 10%. Estes datos obtivéronse mediante a detección dos anticorpos IgG contra o SARS-CoV-2 mediante a técnica de inmunocromatografía, os test rápidos.

O que indican é que como moito, nalgunhas zonas, non máis do 10% da poboación tivo contacto co virus. Estamos moi lonxe dese 60% ou máis, necesario para conseguir a inmunidade de grupo.

Non sabemos o suficiente para soster que os anticorpos xeren inmunidade duradeira ou protexen realmente contra unha nova infección

Pero todo isto é moito máis complexo do que parece. Aínda non sabemos se o ter anticorpos contra o SARS-CoV-2, ou sexa, o dar positivo nos tests serolóxicos, realmente asegúrache que esteas inmunizado fronte ao virus. Non sabemos, de certo, canto tempo duran eses anticorpos nin se son neutralizantes, se bloquean ao virus e protéxenche dunha segunda infección. Tampouco temos datos da inmunidade celular, esoutra parte do noso sistema de defensa que non depende dos anticorpos senón das células e que é moi importante para vencer as infeccións virales.

É certo que, no caso doutros coronavirus, os anticorpos duran uns meses ou anos e parece que teñen certo efector protector, pero isto tamén pode depender da persoa (non en todas ocorre o mesmo). Tamén é certo que hai algúns ensaios con plasma de pacientes curados do coronavirus que está a bloquear ao virus e teñen un efecto beneficioso en persoas infectadas, o que demostraría que eses anticorpos son protectores.

En ensaios con macacos infectados co virus comprobouse que os seus anticorpos si lles protexen fronte a unha segunda infección. Pero isto fíxose en macacos. Tamén se suxeriu que o ter contacto previo con outros coronavirus, os que producen os catarros e arrefriados comúns, podería ter certo efecto protector contra o SARS-CoV-2. Isto de momento só demostrouse en ensaios in vitro, pero podería explicar a gran cantidade de persoas asintomáticas. En definitiva, a inmunidade de grupo segue sendo un misterio.

Tres posibles escenarios

Tendo todo isto en conta propuxéronse tres posibles modelos.

  1. Unha segunda onda moito máis intensa no inverno de 2020 seguida de ondas máis pequenas ao longo de 2021. Este escenario sería similar ás pandemias de gripe, pero este coronavirus non é unha gripe, non ten porque comportarse igual. Este escenario podería requirir volver a algún tipo de medidas de confinamento máis ou menos intensas durante o outono-inverno para evitar de novo o colapso do sistema sanitario.
  2. Varias ondas epidémicas durante un período dun ou dous anos. Este primeiro pico epidémico que acabamos de sufrir estaría seguido de ondas repetitivas que ocorrerían de forma consistente durante un par de anos ata desaparecer nalgún momento en 2021-22. A frecuencia e intensidade destes rebrotes dependería das medidas de control de cada país.
  3. Pequenos brotes sen un patrón claro de novas ondas epidémicas. Esta primeira onda estaría seguida de pequenos rebrotes que se irían apagando aos poucos, dependendo tamén das medidas de control e contención de cada país. Este escenario non requiriría volver a medidas tan drásticas de confinamento, aínda que o número de casos e de mortes podería continuar durante un tempo.

En calquera caso parece que non podemos descartar que o virus SARS-CoV-2 continúe circulando entre nós durante un tempo. Quizá se acabe sincronizando coa época invernal e vaia diminuíndo a súa severidade. Aínda que non haxa novas ondas epidémicas, incluír un novo virus respiratorio que pode ter consecuencias moi graves para un grupo importante da poboación na lista de decenas de virus respiratorios que nos visitan cada ano non é unha boa noticia. Cada tempada de gripe satúranse as urxencias de moitos hospitais, engadir un novo virus é un problema.

Controlar e evitar rebrotes: adiantarse ao virus

O virus non desapareceu. Pode seguir deixando mortos polo camiño. Isto é o que está a ocorrer noutros países que xa terminaran a súa primeira onda antes que nós, como Corea do Sur. En España tamén se produciron rebrotes nalgunhas cidades durante o inicio da desescalada. Na maioría dos casos estiveches relacionados con aglomeracións de poboación (festas ou comidas familiares). Pero non podemos estar confinados eternamente nin podemos esterilizar todos os ambientes.

Para diminuír a frecuencia e intensidade destes rebrotes son fundamentais dúas accións:

  1. Por parte dos cidadáns: evitar o contaxio. Xa sabemos como se transmite o virus e que, afortunadamente, é fácil inactivarlo. Os contagios son máis frecuentes en ambientes pechados ou con moita xente.
    Non o esquezamos: moita xente, moi xunta e movéndose é o mellor para o virus. Evitar aglomeracións, distanciamento entre persoas, uso de máscaras, hixiene frecuente de mans, limpeza e desinfección (nesa orde), seguir as recomendacións de Sanidade. Isto é o que hai que esixir ao cidadán, non nos podemos relaxar.
  2. Por parte das autoridades sanitarias: rastrexar ao virus. Non podemos seguir como ata o de agora detrás do virus, hai que tomarlle a dianteira.
    Hai que instaurar un sistema capaz de detectar a unha persoa infectada ao menor síntoma, poder rastrexar e obter información dos seus contactos, facerlles un seguimento clínico e test de PCR e serológicos, e se é necesario illalos.
    Detectar un brote e illalo. Isto require persoal, equipamento e sistemas de diagnóstico. E hai que estar preparados para que o sistema sanitario non volva colapsarse. Isto é no que hai que ocuparse agora mesmo, ao que hai que dedicar todos os recursos, non en facer test masivos a toda a poboación, para sacar “unha foto fixa” da situación. As decisións teñen que ser por razóns sanitarias, non políticas. Isto é o que hai que esixir aos nosos gobernos, tampouco poden relaxarse.

Se vostede estivo en contacto estreito sen as medidas de precaución con alguén que tivese síntomas da Covid-19, a menos de 2 metros durante máis de 15 minutos, debería illarse durante 14 días, e debería esixir ás autoridades sanitarias que lle fixesen os tests á persoa con síntomas e a vostede.

Pode haber unha segunda ou máis ondas, ou pode que non. Agora apagamos o lume, pero non o extinguimos, quedan faíscas que poden avivar o lume. A relaxación das medidas de confinamento non é porque gañaramos ao virus, é porque tamén hai que salvar o medio de vida. Un confinamento moi longo tamén pode causar mortes. Non imos acabar co virus, podémolo esquivar. Podemos mitigar os seus efectos.

Non pode volver ocorrer o que pasou: esta vez si que temos que protexer aos máis débiles. E iso depende dos cidadáns e dos gobernos.


Una versión deste artigo foi publicada no blog do autor, microBIO.

DEIXAR UNHA RESPOSTA

Please enter your comment!
POLÍTICA DE COMENTARIOS:

GCiencia non publicará comentarios ofensivos, que non sexan respectuosos ou que conteñan expresións discriminatorias, difamatorias ou contrarias á lexislación vixente.

GCiencia no publicará comentarios ofensivos, que no sean respetuosos o que contentan expresiones discriminatorias, difamatorias o contrarias a la ley existente.

Please enter your name here

Este sitio emprega Akismet para reducir o spam. Aprende como se procesan os datos dos teus comentarios.