Máis de 55 millóns de persoas no mundo viven con demencia, e as proxeccións de futuro son alarmantes. Para 2050, esta cifra podería chegar a 139 millóns, converténdose nun dos maiores retos da saúde pública do século. O alzhéimer –que suma entre o 60 e 70 % dos casos– é a súa forma máis común.
Hoxe sabemos que manter hábitos saudables pode marcar a diferenza. Por exemplo, dous factores que aumentan as probabilidades de padecer demencia son a depresión, que experimentan ata un terzo das persoas maiores de 60 anos, e a ansiedade. Estudos recentes demostran que seguir unha dieta equilibrada, o exercicio regular e o bo descanso están vinculados cunha menor incidencia de depresión e mellores resultados na saúde cerebral.
A prevención desde etapas temperás é, pois, básica para mitigar o impacto desta epidemia global.
Máis que unha enfermidade, un proceso
O alzhéimer non comeza coas primeiras manifestacións de perda de memoria. É un proceso neurodexenerativo que pode desenvolverse durante décadas antes de que se manifesten os signos evidentes. Na fase preclínica, o cerebro xa acumula placas de beta-amiloide e proteínas tau, dous marcadores clave da enfermidade, aínda que sen deterioración cognitiva visible.
O sorprendente é que estas placas poden empezar a formarse ata 20 anos antes dos primeiros síntomas. Ademais, investigacións recentes indican que entre o 10 % e o 33 % das persoas maiores de 70 e 85 anos, respectivamente, presentan biomarcadores de beta-amiloide sen desenvolver demencia. Isto suxire que aínda que devanditos marcadores aumentan o risco, non todas as persoas con eles desenvolverán a patoloxía.
Esta realidade salienta a necesidade de intervencións preventivas que actúen antes de que os síntomas sexan evidentes, o cal podería atrasar significativamente ou anular o avance da enfermidade.
Un cambio de rumbo para a saúde pública
Sabía que case a metade dos casos de demencia poderían previrse ou pospoñerse? Segundo un influente informe publicado en The Lancet por 27 expertos internacionais, abordar os seguintes 14 factores ao longo da vida, comezando na infancia, ten o potencial de reducir de xeito significativo o risco:
- Baixo nivel educativo.
- Perda de audición.
- Hipertensión.
- Tabaquismo.
- Obesidade.
- Depresión.
- Inactividade física.
- Diabetes.
- Consumo excesivo de alcol.
- Lesión cerebral traumática ou contusións cerebrais repetitivas.
- Contaminación do aire.
- Illamento social.
- Perda de visión non tratada.
- Colesterol LDL (o chamado “colesterol malo”) alto.
Aínda que algunhas variables, como os accidentes que producen lesións cerebrais, son difíciles de previr, outras si poden ser xestionadas. Por exemplo, é posible limitar os golpes en deportes de contacto como o boxeo ou o fútbol desde idades temperás, usar audiófonos cando é necesario ou tratar a hipertensión.
Cambios no estilo de vida
Certos cambios nos hábitos de vida diarios tamén poden ter un impacto significativo. Cada porción diaria adicional de carne vermella procesada asociouse con 1,6 anos adicionais de envellecemento cognitivo global, incluídos a linguaxe e a función executiva. Así, reducir o consumo de carne vermella procesada diminúe as probabilidades de desenvolver demencia nun 14 %, mentres que substituíla con alimentos saudables como noces ou legumes reduce ese risco nun 20 %.
En xeral, manter un peso saudable e realizar actividade física de forma regular son estratexias esenciais, xa que a obesidade está vinculada a procesos metabólicos que favorecen a acumulación de beta-amiloide no cerebro. A isto hai que sumar medidas efectivas como abordar a depresión.
Incluso o microbioma intestinal desempeña un papel crucial na prevención da demencia. Os microbios que habitan no intestino están conectados coa saúde cerebral e, cando se alteran, poden estar asociados con enfermidades neurodexenerativas como o alzhéimer.
Un esforzo colectivo
A prevención da demencia non é só unha responsabilidade individual: require un esforzo colectivo e a implantación de políticas públicas.
Reducir a contaminación do aire, por exemplo, non só mellora a saúde cardiovascular, senón que tamén diminúe o risco de enfermidades neurodexenerativas. A exposición prolongada a contaminantes pode causar inflamación e estrés oxidativo no cerebro, aumentando a vulnerabilidade ao alzhéimer.
Aínda que a ciencia está a proporcionar ferramentas para previr e tratar a demencia, o verdadeiro desafío é transformar este coñecemento en acción. Actuar cedo, tanto a nivel individual como colectivo, resulta clave para frear o impacto desta devastadora enfermidade. A prevención comeza con decisións simples, pero o seu éxito depende dun esforzo global coordinado.
Cláusula de divulgación: Sonia Villapol non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis aló do cargo académico citado.
