O ano 2025 foi o terceiro máis cálido rexistrado no planeta e o 95% de Europa experimentou temperaturas anuais superiores á media. Cun final de maio que deixou temperaturas extremadamente altas para a data e co verán ao virar a esquina, os sistemas de climatización e o aire acondicionado son unha ferramenta imprescindible na adaptación contra o cambio climático, especialmente, dos máis vulnerables. Pero estes dispositivos espertan controversias.
Por unha banda, o seu impacto sobre o medioambiente retroalimenta os procesos que provocan o aumento das temperaturas. Por outro, a súa presenza é aínda limitada en espazos públicos e privados. Mentres que o alumnado e o profesorado asfíxianse de calor en moitos colexios de España, unha porcentaxe da poboación non pode pagar estes aparellos e, sobre todo, a súa factura eléctrica.
Neste sentido, a Organización Mundial da Saúde (OMS) presentou a súa nova guía sobre plans de acción en materia de calor e saúde. Nela recoñece a necesidade dunha “política matizada” respecto ao aire acondicionado. Lembra que se trata dunha solución “non sostible” e sinala a necesidade de facilitar un acceso equitativo. “O debate non é aire acondicionado si ou non, senón como casar as necesidades que temos cos edificios actuais para facer un uso de sistemas que sexan o máis respectuosos posible co medio ambiente”, explicou o investigador da Universidade de Córdoba e responsable do Grupo de Investigación en Enxeñería Térmica Aplicada, Manuel Ruiz de Adana, nunha recente sesión informativa organizada polo SMC España.
Efectos no medio ambiente
O obxectivo dos sistemas de aire acondicionado é transferir calor dunha zona interior ao exterior. O impacto que ten este proceso sobre o medioambiente é triplo. En primeiro lugar, a transferencia require electricidade e isto tradúcese nun aumento do consumo eléctrico. Se a electricidade que alimenta estes dispositivos obtense de combustibles fósiles, contribuirá ao cambio climático. En segundo lugar, a calor emitida cara a fóra contribúe ao aumento das temperaturas exteriores e alimenta o efecto illa de calor nas cidades: “Na contorna dos edificios, a calor dos sistemas de climatización é un factor moi importante”, explica Ruiz de Adana. Para rematar, o líquido refrixerante que utilizan algúns destes aparellos é tamén gas de efecto invernadoiro. En teoría, o fluído circula en bucle sen saír. Na práctica, é inevitable que pequenas fugas se acumulen ao longo da vida útil do dispositivo ou se non se recicla de forma adecuada.
Con todo, “hai unha chea de sistemas de climatización e o aire acondicionado é o chanzo mínimo necesario para que a xente estea cómoda. Os niveis de complexidade e as esixencias crecen conforme cambiamos o escenario”, di Ruiz de Adana. Nin un piso é o mesmo que unha oficina, nin unha oficina é o mesmo que un hospital, aínda que o metamos todo no mesmo caixón.
Alternativas menos contaminantes
“Sabemos que o aire acondicionado ten problemas e por iso tamén debemos combater o efecto illa de calor con infraestruturas verdes e azuis e renaturalizar as nosas cidades, pero o fundamental é que o consumo eléctrico hoxe xa pode ser renovable”, di ao SMC España o investigador do CSIC Emilio Santiago. Ruiz de Adana explica que a eficiencia enerxética destas tecnoloxías “mellorou moito” nos últimos anos, pero “aínda ten problemas que resolver”. Nalgúns casos, como o da calor evacuada do interior dos edificios ao exterior, non será posible facelo.
Unha parte da calor podería reaprovecharse mediante aerotermia, un sistema de climatización convencional condensado por aire, onde a calor reutilízase, normalmente para quentar auga. “Como son sistemas de última xeración máis eficientes, teñen un baixo consumo enerxético e pódense combinar con sistemas fotovoltaicos para cubrir a demanda mediante enerxía renovable”, engade. Respecto ao refrixerante, Ruiz de Adana comenta que existen outras opcións, como o CO2 e o propano, cuxo impacto sobre a capa de ozono e o cambio climático é menor, aínda que non inexistente. Con todo, asegura que existen alternativas á tecnoloxía de compresión, como a de absorción, a de enfriamento evaporativo e as redes de distrito de frío e calor renovables, todas elas máis sostibles.
Democratizar o confort térmico
Segundo unha enquisa do Instituto Nacional de Estatística (INE), un terzo das persoas en España en 2023 declarou que non podía manter a súa vivenda a unha temperatura adecuada durante o verán. Son cifras superiores á proporción de persoas que dixeron non poder manter a súa vivenda a unha temperatura adecuada durante os meses fríos. Neste contexto, como podemos asegurar un acceso a sistemas que nos permitan afrontar as temperaturas? Olazabal lembra que “quen carga co custo da climatización dos edificios son as familias, mentres que o espazo público é responsabilidade rexional e nacional”.
“Necesitamos respostas conductuais, lexislativas, normativas, adaptación pasiva, pero tamén necesitamos unha política redistributiva do aire acondicionado, asegurar o dereito ao confort térmico para que non sexa un privilexio, senón democratizalo e que se converta nun dereito”, di Santiago. Todo isto, “sen menoscabo dos refuxios climáticos, o reverdecemeento das cidades” e outras estratexias, porque o aire acondicionado tampouco é “unha bala máxica”. “Temos dereito a unha vivenda digna, na que as temperaturas non xeren impactos negativos sobre a saúde”, engade o experto.
E que pasa coa ventilación?
Os sistemas de aire acondicionado non só teñen un impacto sobre o medioambiente: tamén chocan coa necesidade de ventilación dos edificios. “A ventilación é moi importante, como xa vimos durante a covid-19, pero é unha das cousas que máis enerxía custa, é un custo realmente importante, pero é prioritario”, di Ruiz de Adana. Por iso, considera clave incorporala aos sistemas de climatización. “Ás veces cando se fala de aire acondicionado cremos que soamente se controla a temperatura, pero hai máis cousas”, di. En realidade, estes sistemas poden chegar a controlar outras variables: humidade relativa, velocidade do aire e a temperatura radiante (de superficies como as paredes).
Refuxios, árbores e arquitectura
A lista de estratexias para adaptarse ao aumento das temperaturas é longa: refuxios climáticos, arquitectura bioclimática, sombreado urbano, rehabilitación pasiva, renaturalización urbana… Olazabal, experta en gobernanza climática urbana, insiste na importancia de actuar sobre as cidades. “Alén de intervir na propia climatización do edificio, son críticas toda unha serie de intervencións no espazo público para manter o confort termo dentro da cidade”, asegura. “Cada vez temos menos árbores e estamos a renovar rúas enteiras sen ter en conta criterios climáticos”, advirte a investigadora.
