O pasado inverno, os bateeiros da ría de Arousa sacaron á superficie algo que non deberían atopar: mexillóns mortos a dous metros de profundidade. Non na superficie, onde a choiva dilúe a auga mariña ata facela case doce nos temporais máis violentos, senón dous metros abaixo.
A estación de control de Cortegada rexistrou durante máis de cinco días consecutivos, entre o 3 e o 7 de febreiro de 2026, unha salinidade por debaixo de 10 partes por 1.000, cando o límite crítico para a supervivencia do mexillón galego (Mytilus galloprovincialis) está ao redor de 12. En dúas ocasións, o nivel caeu por debaixo de cinco, coa conseguinte alta probabilidade de mortaldade.
A razón estaba na choiva. Para facernos unha idea da cantidade de auga que estivo a caer, as 10 borrascas sucesivas en 45 días deixaron 290 litros por metro cadrado ao día. Segundo a Xunta de Galicia, esa auga bastaría para abastecer Galicia durante 113 anos. Os bateeiros mirábana desde as bateas cunha perspectiva algo diferente.
O espello xaponés
Mentres isto sucedía aquí, ao outro lado do planeta, na baía interior de Hiroshima —a prefectura que produce case dous terzos de toda a ostra xigante (Crassostrea gigas)— os produtores contabilizaban taxas de mortalidade de ata o 90% nos seus parques de cultivo.
Nunha campaña normal, morre entre o 30% e o 50% das ostras cultivadas; iso xa o asumían como parte do negocio. O que atoparon este ano foi doutra escala.
As razóns? O verán de 2025 foi o máis caloroso rexistrado no Xapón desde que existen datos, en 1898: a temperatura media estivo 2,36 graos por encima da normal estacional, moi por diante da marca anterior (1,76 graos). Entre xullo e outubro, as temperaturas superficiais da auga fronte ás costas de Hiroshima superaron en entre 1,5 e 1,9 graos a media do período 1991–2020.
Cando a auga superficial se quenta en exceso, a columna estratifícase, é dicir, a capa cálida que está máis arriba non se mestura coa auga máis fría e osixenada do fondo. As ostras —e os bivalvos en xeral— atópanse nun dobre atranco: escaseza de osíxeno e falta de alimento, porque o fitoplancto tamén necesita esa circulación vertical para prosperar. As ostras debilitadas convértense, ademais, en hóspedes máis vulnerables a virus e bacterias que en condicións normais.
O goberno xaponés tivo que habilitar en decembro de 2025 un paquete de emerxencia con préstamos a interese case nulo e a cinco anos, emitidos por institucións financeiras públicas, para soster os produtores.
Cando o clima tolea
Son dúas calamidades distintas —unha por calor extrema e estratificación, outra pola gran diminución da salinidade— pero comparten un denominador común: o clima está a deixar de comportarse como o coñeciamos. E a acuicultura de bivalvos é un sistema que funcionaba precisamente porque ese comportamento era predicible.
A situación galega non empezou en febreiro de 2026 e non terminou hoxe. Segundo o Instituto Galego de Estatística, a acuicultura mariña de Galicia —mexillón, na súa gran maioría— caeu de 231.973 toneladas en 2022 a 190.407 en 2023. E aí quedou: 191.219 en 2024 e 189.252 en 2025, os tres anos de menor produción de toda a serie desde 2007.
España perdeu en 2023 20.000 toneladas de mexillóns, un nivel alcanzado apenas tres veces desde os anos noventa. A cifra en Galicia, de onde sae o 97% do mexillón español, roldou as 175.000 toneladas. Ese peso específico —case todo o mexillón nacional concentrado nunhas poucas rías— é orgullo e fortaleza en tempos bos, pero convértese en fraxilidade sistémica cando algo falla.
A causa non foi un accidente meteorolóxico illado: ao pobre asentamento da semente recollida en 2022, sumouse o aumento da temperatura da auga, que malogrou as desovas nas bateas.
Ondas de calor nas Rías Baixas
Pode pasarnos o do Xapón, é dicir, as mortalidades masivas por temperatura? A resposta é que xa temos parte do problema e a outra parte está en camiño. As temperaturas das Rías Baixas no verán estiveron aumentando; o Delta do Ebro xa sufriu en 2022 seis semanas consecutivas con temperaturas da auga por encima dos 30 graos, con perdas de 150.000 quilos de mexillón na baía do Fangar e a desaparición case total da cría para a campaña seguinte.
As rías galegas son máis profundas que as baías xaponesas e están máis influídas polo afloramento de augas frías subsuperficiais, o que, por agora, actúa como un amortecedor térmico. Devandito afloramento é un proceso oceanográfico onde ventos constantes empuxan a auga superficial da costa mar dentro. Isto permite que augas profundas, frías e cheas de nutrientes suban á superficie. Esta mestura alimenta o fitoplancto e dá inicio a unha gran cadea de vida e pesca no mar. Con todo, este mecanismo tampouco é indestruible: a estratificación térmica que afundiu as ostras xaponesas pode producirse aquí durante ondas de calor mariñas prolongadas, especialmente nas zonas máis internas e simples das rías. O escenario xaponés non é, por tanto, imposible; é unha posibilidade que o quecemento continuo do océano vaise achegando ás nosas coordenadas con cada verán que pasa.
E non fai falta esperar a un escenario hipotético. Mentres escribo estas liñas, a propia ría de Vigo leva quince días consecutivos —desde o 20 de xullo— coa auga a 20 graos ou máis nas súas praias. Segundo as medicións da estación Torallamar do Ecimat, dependente do Centro de Investigación Mariña da Universidade de Vigo, na illa de Toralla, a media de xullo na ría superou os 19 graos, case dous graos por encima da media da última década.
O papel protector do afloramento, en xaque
O revelador non son só os números, senón o mecanismo. O mes de xullo arrincou con afloramento —o día 3 e o 4, esa mesma estación marcaba 15 graos—, pero o amortecedor apagouse en cuestión de días. O catedrático de Física da Terra da UVigo Ramón Gómez Gesteira atribúeo ás “moitísimas encalmadas” do mes: ventos neutros, de baixa intensidade, incapaces de empuxar a auga fría subsuperficial cara á superficie.
Sen vento, non hai afloramento que sirva e, sen afloramento, a ría quéntase como calquera outra masa de auga simple baixo o sol do verán. É exactamente o fallo do que falabamos, ocorrendo en tempo real, na máis meridional das Rías Baixas. E non é un pico illado: en 2023, o fondo da ría, na enseada de San Simón, chegou a 25 graos. O amortecedor térmico galego existe, pero depende dun vento que non sempre sopra.
Que podemos facer?
Algunhas respostas son técnicas e están ao alcance inmediato: monitorización continua da temperatura, o osíxeno disolto e a salinidade en tempo real nos polígonos de bateas, para detectar con antelación as condicións de risco e poder mover ou mergullar as cordas antes de que o dano sexa irreversible.
No Xapón, exponse exactamente iso, desprazar as balsas cara a zonas con temperaturas máis baixas ou suspender as ostras a maior profundidade para evitar as capas superficiais máis quentes. Son medidas de adaptación reactiva que non resolven o problema de fondo, pero poden reducir as perdas.
A máis longo prazo, a investigación sobre familias de mexillóns máis resistentes á calor e á baixada da salinidade é un campo que merece máis investimento do que recibe. Tamén o merece a xestión do stock reprodutor no intermareal: se o cultivo de batea depende dos bancos naturais de mexillón salvaxe, ten sentido xestionalos coa mesma seriedade con que se xestiona —ou debería xestionarse— calquera pesqueira.
O que non podemos facer é tratar cada episodio extremo como un accidente meteorolóxico singular e esperar que pase. O Xapón que a prensa leva describindo desde finais de 2025 non é un caso exótico, senón unha instantánea do futuro inmediato de calquera acuicultura de bivalvos en costas tépedas que non se tome o cambio climático como variable principal de planificación.
Cláusula de divulgación: Antonio Figueras Huerta non recibe salario, nin exerce labores de consultoría, nin posúe accións, nin recibe financiamento de ningunha compañía ou organización que poida obter beneficio deste artigo, e declarou carecer de vínculos relevantes máis alá do cargo académico citado.
